{"id":10743,"date":"2021-07-06T22:51:56","date_gmt":"2021-07-06T20:51:56","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=10743"},"modified":"2024-05-02T13:06:02","modified_gmt":"2024-05-02T11:06:02","slug":"puszczanscy-olendrzy-wilkow-nad-wisla-i-secymin-nowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2021\/07\/06\/puszczanscy-olendrzy-wilkow-nad-wisla-i-secymin-nowy\/","title":{"rendered":"„Puszcza\u0144scy Olendrzy\u201d – Wilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 i Secymin Nowy."},"content":{"rendered":"\r\n
Ci\u0105gnie mnie na Kampinoskie Powi\u015ble, ci\u0105gnie mnie do „Puszcza\u0144skich Olendr\u00f3w”. W maju jest tu wyj\u0105tkowo pi\u0119knie, pachnie bez i \u0142\u0105ki s\u0105 ca\u0142e w kwiatach. Rumianki, chabry, maki, pe\u0142niki pr\u0119\u017c\u0105 swoje g\u0142\u00f3wki ku s\u0142o\u0144cu – wiosna w pe\u0142ni. W niedziele nie wida\u0107 tu turyst\u00f3w, cisza i spok\u00f3j, wydaje si\u0119, \u017ce \u015bwiat zapomnia\u0142 o dawnych mieszka\u0144cach o ludziach, kt\u00f3rzy tu \u017cyli i potrafili ujarzmi\u0107 Wis\u0142\u0119 – o Olendrach.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Z wielowiekow\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 histori\u0105 Puszczy Kampinoskiej zwi\u0105zane jest osadnictwo holenderskie. W XVIII wieku nazwa ta odnosi\u0142a si\u0119 przede wszystkim do organizacji spo\u0142ecznej wzorowanej na dawnych koloniach holenderskich. Kolonistami nadwi\u015bla\u0144skich teren\u00f3w w Puszczy byli najcz\u0119\u015bciej Niemcy. Trudnili si\u0119 rolnictwem, posiadali niezwyk\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 radzenia sobie z zalewami powodziowymi. To w\u0142a\u015bnie Oni nauczyli Polak\u00f3w jak radzi\u0107 sobie z wod\u0105, jak u\u017cy\u017ani\u0107 ziemi\u0119. Opr\u00f3cz pracy na roli zajmowali si\u0119 sadownictwem, hodowali krowy, z mleka wytwarzali przepyszne sery.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\u0141\u0105ki – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Cmentarz Olenderski (Ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
W centralnej cz\u0119\u015bci wsi po po\u0142udniowej stronie drogi znajduje si\u0119 cmentarz ol\u0119derski, dojazd do niego jest bardzo dobrze oznaczony. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim 17 cementowych grob\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest niestety uszkodzona. Najstarsze z nich pochodz\u0105 z 2 po\u0142owy XIX w. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 cmentarzy ewangelik\u00f3w i ten funkcjonowa\u0142 do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej. Ciekawostk\u0105 jest fakt, \u017ce najwi\u0119cej grob\u00f3w na tym cmentarzu nale\u017cy do rodziny Brokop<\/strong>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Na jednym z nagrobk\u00f3w (widocznym powy\u017cej) znajduje si\u0119 nowa tablica. Zastanawia\u0142am si\u0119 czy kogo\u015b jeszcze tam pochowano. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeden z potomk\u00f3w (Niemiec mieszkaj\u0105cy we Wroc\u0142awiu) przywi\u00f3z\u0142 tabliczk\u0119 dziadka w\u0142a\u015bnie tu, \u017ceby by\u0142 w\u015br\u00f3d najbli\u017cszych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
O cmentarz dbaj\u0105 mieszka\u0144cy Wilkowa, porz\u0105dkuj\u0105 groby, wycinaj\u0105 krzaki. By\u0142am tu dwa lata temu w Dzie\u0144 Zaduszny na ka\u017cdym grobie pali\u0142 si\u0119 znicz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n
„W\u015br\u00f3d ludno\u015bci „ol\u0119derskiej” by\u0142o te\u017c sporo Polak\u00f3w. Sama nazwa „Ol\u0119drzy” przesta\u0142a oznacza\u0107 narodowo\u015b\u0107. Okre\u015blano ni\u0105 raczej ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci, ich swoist\u0105 kultur\u0119 i wyj\u0105tkowy – jak na warunki polskie – status prawny. Byli ch\u0142opami, ale wolnymi – nie byli zwi\u0105zani pa\u0144szczyzn\u0105, dzier\u017caw\u0119 udost\u0119pnionych im teren\u00f3w op\u0142acali czynszem.”<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Oko\u0142o 500 metr\u00f3w za cmentarzem znajduj\u0105 si\u0119 stare domy ol\u0119derskie pod nr. 15,17,29,21 i 24 (wszystkie po lewej stronie drogi). Dom pod numerem 15 pochodzi z pocz\u0105tku lat 20 XX w. Zosta\u0142 postawiony w konstrukcji wie\u0144cowej, z drewna topolowego i d\u0119bowego. W\u0119g\u0142y s\u0105 \u0142\u0105czone na rybi ogon z ostatkami. Budynek mie\u015bci pod wsp\u00f3lnym dachem dwie cz\u0119\u015bci : mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105 (obor\u0119). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna jest dwutraktowa, czteroosiowa z szerokim kominem umieszczony w centralnej cz\u0119\u015bci, aby ciep\u0142o r\u00f3wnomiernie rozchodzi\u0142o si\u0119 po pomieszczeniach.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Pod numerem 20 znajduje si\u0119 drewniany dom z 1924 roku, kt\u00f3rego wn\u0119trze jest podzielone na dwie cz\u0119\u015bci: mieszkaln\u0105 i obor\u0119. Do cz\u0119\u015bci mieszkalnej wchodzi si\u0119 przez wysuni\u0119ty ganek.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Tak mieszkali Olendrzy (Ol\u0119drzy) – dom typu Langhoff.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n
Patrz\u0105c na dawne osady Olendr\u00f3w, sprawiaj\u0105 one wra\u017cenie ma\u0142ych folwark\u00f3w posadowionych na naturalnych lub sztucznych wzniesieniach w\u015br\u00f3d\u00a0 ogromnych sad\u00f3w, otoczonych wiklinowymi p\u0142otami. Pola i drogi kolonist\u00f3w\u00a0 wysadzone by\u0142y wierzbami i grodzone plecionym p\u0142otami z m\u0142odych ga\u0142\u0119zi wierzb.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Mia\u0142am du\u017co szcz\u0119\u015bcia, dzi\u0119ki \u017cyczliwo\u015bci w\u0142a\u015bciciela, uda\u0142o mi si\u0119 zobaczy\u0107 od \u015brodka jeden z najlepiej zachowanych budynk\u00f3w ol\u0119derskich, znajduj\u0105cy si\u0119 w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105 pod numerem 21. Budynek pochodzi z 1929 roku (albo z 1923 roku – tak\u0105 informacj\u0119 otrzyma\u0142am od zi\u0119cia w\u0142a\u015bciciela) nale\u017ca\u0142 kiedy\u015b do bogatego gospodarza o nazwisku Mandau<\/strong>. Budynek o konstrukcji wie\u0144cowej, zbudowany jest z drewna sosnowego i d\u0119bowego z w\u0119g\u0142ami \u0142\u0105czonymi na zamek i ozdobnie szalowanymi deskami.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Uk\u0142ad cz\u0119\u015bci mieszkalnej jest dwutraktowy i czteroosiowy z szerokim kominem usytuowany centralnie. Obok stoi stodo\u0142a. Posesja jest ogrodzona charakterystycznym p\u0142otem sztachetowym oraz plecionk\u0105 z ga\u0142\u0119zi wierzbowych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n
Ten dom by\u0142 scenografi\u0105 w kilku filmach m.in. „Zgoda”, „Ludzie i bogowie” czy „Dzwony Wojny”. No i dom ma prawdziwy piec chlebowy – pere\u0142ka.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa typy gospodarstw holenderskich. Pierwszy stanowi gospodarstwo wielkoch\u0142opskie<\/strong>, kt\u00f3re na terenie nas interesuj\u0105cym powstawa\u0142o sporadycznie, jak np. maj\u0105tek kolonisty z Wilkowa Brokoppa<\/strong>, najwi\u0119kszego hodowcy koni w okolicy i najbogatszego gospodarza. G\u0142\u00f3wnie powstawa\u0142y one w pierwszym okresie kolonizacji w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych, na dobrych glebach.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Drugim typem s\u0105 kolonie zak\u0142adane w p\u00f3\u017aniejszym czasie w g\u00f3rze Wis\u0142y, kt\u00f3re by\u0142y gospodarstwami ma\u0142ymi, mniej wydajnymi, biedniejszymi, bardziej rozdrobnionymi ni\u017c gospodarstwa du\u017ce.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Najwi\u0119cej zachowa\u0142o si\u0119 budynk\u00f3w mieszkalno – gospodarczych (okre\u015blanych przez O. Kloeppela domami typu Langhoff<\/strong>) mieszcz\u0105cych pod wsp\u00f3lnym dachem cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z obory i stodo\u0142y, masowo budowanych na zasiedlanych terenach zw\u0142aszcza przez kolonist\u00f3w pochodzenia niemieckiego w XVIII i XIX w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Rozplanowanie i funkcja takiego domu by\u0142y \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z terenem, na jakim przysz\u0142o funkcjowa\u0107 gospodarstwom. Na skutek sta\u0142ych, okresowych wylew\u00f3w zaistnia\u0142a konieczno\u015b\u0107 budowania takiego budynku, kt\u00f3ry pomie\u015bci\u0142by pod jednym dachem zar\u00f3wno ludzi jak i zwierz\u0119ta, a tak\u017ce ich po\u017cywienie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Budynek mieszkalno-gospodarczy usytuowany by\u0142 najcz\u0119\u015bciej wzd\u0142u\u017c koryta rzeki, w linii wsch\u00f3d-zach\u00f3d lub p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie (rzadziej). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna umieszczona by\u0142a od strony wschodniej – mia\u0142o to praktyczne uzasadnienie, gdy\u017c w wypadku wylewu w\u00f3d fala powodziowa wymywa\u0142a nieczysto\u015bci z cz\u0119\u015bci gospodarczej na zewn\u0105trz budynku, a nie do cz\u0119\u015bci zamieszkanej przez ludzi. Centraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszkania zajmowa\u0142 system ogniowy, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142y si\u0119: szeroki komin mieszcz\u0105cy w przyziemiu w\u0119dzarni\u0119 oraz piec chlebowy, dwie kuchnie oraz piece i ogrzewacze. Wykonany by\u0142 najcz\u0119\u015bciej z cegie\u0142 (w najstarszych domach) oraz z kafli (zw\u0142aszcza piec kaflowy w izbie). Wn\u0119trze podzielone by\u0142o przewa\u017cnie na cztery pomieszczenia (po dwie kuchnie i izby usytuowane wok\u00f3\u0142 systemu ogniowego).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
W wi\u0119kszych domach napotka\u0107 mo\u017cna by\u0142o od strony szczytu dwie dodatkowe izby, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142y funkcje reprezentacyjne. Cz\u0119sto by\u0142y one bogato zdobione – mia\u0142y \u015bciany malowane w kolorowe wzory o motywach ro\u015blinno-geometrycznych, a nawet, jak w jednej z cha\u0142up, bezpo\u015brednio na balach \u015bciennych namalowane zosta\u0142y obrazy przedstawiaj\u0105ce nadwi\u015bla\u0144skie pejza\u017ce. Mieszkanie oddzielone by\u0142o od cz\u0119\u015bci gospodarczej swoist\u0105 \u015bluz\u0105-sieni\u0105 i dwiema komorami, kt\u00f3re zabezpiecza\u0142y izby przed przenoszeniem do nich nieczysto\u015bci oraz nap\u0142ywem niepo\u017c\u0105danych zapach\u00f3w. Przez centralnie umieszczone mi\u0119dzy dwiema komorami wej\u015bcie wchodzi\u0142o si\u0119 do obory, w kt\u00f3rej wydzielone by\u0142y boksy dla inwentarza \u017cywego. Z zewn\u0105trz, do cz\u0119\u015bci tej prowadzi\u0142o kilka drzwi umieszczonych po obu stronach budynku. Za obor\u0105 usytuowana by\u0142a stodo\u0142a z centralnie umieszczonym klepiskiem i dwoma s\u0105siekami. Do zachodniego szczytu bardzo cz\u0119sto dostawiona by\u0142a przybud\u00f3wka, kt\u00f3ra pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 drewutni.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 21<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Osadnicy mieszkali w dwojakiego rodzaju osadach: rz\u0119d\u00f3wkach i kolonijnych<\/strong>. Rz\u0119d\u00f3wka by\u0142a najstarsz\u0105 form\u0105 zak\u0142adania osad holenderskich, kt\u00f3re powstawa\u0142y nad rzekami czy zbiornikami w\u00f3d. Ka\u017cdy z osadnik\u00f3w otrzymywa\u0142 w\u0105ski pas gruntu, w postaci smugi, biegn\u0105cy prostopadle do cieku wodnego (rzeki).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Wie\u015b budowana by\u0142a na jednym ko\u0144cu takiej smugi, w pobli\u017cu wody. Poszczeg\u00f3lne gospodarstwa \u0142\u0105czone by\u0142y drog\u0105 biegn\u0105c\u0105 w poprzek dzia\u0142ek, wzd\u0142u\u017c rzeki (cz\u0119sto wa\u0142em przeciwpowodziowym). Inaczej wygl\u0105da\u0142a wie\u015b rozrzucona, lokowana najcz\u0119\u015bciej w celu wykarczowania lasu oraz r\u00f3wnie\u017c zagospodarowania nieu\u017cytk\u00f3w zalewanych okresowo przez wody rzeki (Kazu\u0144). Zazwyczaj w\u0142a\u015bciciel gruntu zezwala\u0142 osadnikom na wykarczowanie roli o okre\u015blonej wielko\u015bci na pewnym wi\u0119kszym obszarze lasu czy innego nieu\u017cytku, a ka\u017cdy kolonista samodzielnie wybiera\u0142 sobie miejsce dogodne na karczunek.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Grunty by\u0142y w jednym kawa\u0142ku, zbli\u017cone do kwadratu lub wieloboku. Budynki lokowane by\u0142y najcz\u0119\u015bciej po\u015brodku tych grunt\u00f3w. Gospodarz osobn\u0105 drog\u0105 \u0142\u0105czy\u0142 swe siedlisko z traktem g\u0142\u00f3wnym biegn\u0105cym przez osad\u0119 lub w najbli\u017cszej od niej odleg\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 .<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Secymin Nowy – kiedy\u015b Secymin Niemiecki.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nDawny zb\u00f3r ewangelicki w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n
„Pocz\u0105tkowo Ol\u0119drzy osiedlaj\u0105cy si\u0119 w Polsce pochodzili z Holandii, ale akurat w przypadku Puszczy Kampinoskiej nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 przede wszystkim o Niemcach, a tak\u017ce – co ciekawe – o Polakach. Potwierdzaj\u0105 to nie tylko niemieckoj\u0119zyczne inskrypcje na nagrobkach ale tak\u017ce nazwy miejscowo\u015bci, tak jak cho\u0107by Dziekan\u00f3w Niemiecki (oczywi\u015bcie po II wojnie \u015bwiatowej zosta\u0142y one zmienione)”.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Oko\u0142o 500 metr\u00f3w za Sanktuarium Matki Bo\u017cej Radosnej Opiekunki Przyrody przy drodze wojew\u00f3dzkiej po stronie po\u0142udniowej znajduje si\u0119 nowy cmentarz parafialny. Po kolejnych 300 metrach przy posesji numer 43 biegnie droga prowadz\u0105ca do starego cmentarze ewangelickiego usytuowanego w granicach Secymina Nowego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Cmentarz zosta\u0142 za\u0142o\u017cony najprawdopodobniej w 2 po\u0142owie XIX wieku i dzia\u0142a\u0142, jak wiele takich cmentarzy na tym terenie do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Usytuowany jest na sztucznie usypanym wzg\u00f3rzu mi\u0119dzy dwoma gospodarstwami. Najbardziej wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 nagrobek Ewy Getzke pochodzi z 1898 roku. Jest to \u017celiwny krzy\u017c, kt\u00f3ry jest cz\u0119\u015bci\u0105 kamiennego grobu. Wed\u0142ug spisu zachowa\u0142o si\u0119 28 nagrobk\u00f3w, wiele z nich nale\u017cy do rodziny Peter<\/strong>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Z przekaz\u00f3w ustnych wiemy, \u017ce przez dziesi\u0119ciolecia Polacy i Niemcy, a tak\u017ce \u017bydzi \u017cyli w s\u0105siedzkiej zgodzie, wzajemnie sobie pomagali. Np. Niemcy pomogli przy budowie ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Leoncinie, przywo\u017c\u0105c zza Wis\u0142y kamie\u0144 polny (mieli lepsze konie i wozy).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Niestety okres nazizmu hitlerowskiego i II wojna \u015bwiatowa zburzy\u0142y to s\u0105siedztwo. Dla nadchodz\u0105cej Armii Czerwonej nie by\u0142o Niemc\u00f3w dobrych czy z\u0142ych, przyzwoicie zachowuj\u0105cych si\u0119 wobec polskich s\u0105siad\u00f3w czy wrogo wobec nich. By\u0142 jeden \u201egiermaniec\u201d do gwa\u0142tu, mordu, \u0142agr\u00f3w, do rob\u00f3t w Kraju Rad.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Pod koniec II wojny \u015bwiatowej, po ok. 150-letnim okresie osadnictwa, koloni\u015bci niemieccy (\u201eolendrzy\u201d) opu\u015bcili nadwi\u015bla\u0144skie tereny Puszczy Kampinoskiej. Nie mieli innego racjonalnego wyj\u015bcia, by chroni\u0107 swoje \u017cycie i rodziny. Pozosta\u0142y\u00a0 opustosza\u0142e wsie, \u015bwi\u0105tynie, cmentarze, zagospodarowane wzorowo\u00a0 nadwi\u015bla\u0144skie wybrze\u017ca i inne tereny. Pozosta\u0142 wp\u0142yw ich kultury rolnej na polskich wsiach. Pozosta\u0142y przydro\u017cne wierzby, charakterystyczny element w polskim krajobrazie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nCmentarz ol\u0119derski (olenderski) w Secyminie Nowym.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nSecymin Nowy.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nSecymin Nowy.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nSecymin Nowy.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nSecymin Nowy.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Wis\u0142a – rzeka, kt\u00f3r\u0105 ujarzmili Olendrzy (Ol\u0119drzy).<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWis\u0142a – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWis\u0142a – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\u0141\u0105ki – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Zwiedzaj\u0105c Kampinoskie Powi\u015ble zauwa\u017camy, \u017ce wci\u0105\u017c widocznym \u015bladem po osadnictwie ol\u0119derskim s\u0105 charakterystyczne pag\u00f3rki (tzw. terpy), na kt\u00f3rych wznoszony by\u0142y drewniane domostwa i budynki gospodarcze. Musia\u0142o to wygl\u0105da\u0107 niesamowicie, gdy podczas powodzi by\u0142y one wyspami otoczonymi ze wszystkich stron wod\u0105.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Osadnictwo ol\u0119derskie w rejonie Puszczy Kampinoskiej rozwija\u0142o si\u0119 do oko\u0142o 1864 roku, gdy w \u017cycie wszed\u0142 ukaz carski znosz\u0105cy pa\u0144szczyzn\u0119. Do tego czasu Ol\u0119drzy zasiedlali nie tylko dolin\u0119 Wis\u0142y (od \u0141omianek przez Kazu\u0144 po Wyszogr\u00f3d i dalej w kierunku P\u0142ocka), ale tak\u017ce tereny bagienne po\u0142o\u017cone bardziej w g\u0142\u0105b Puszczy Kampinoskie, np.: Miszory, Famu\u0142ki czy Karolin\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWis\u0142a – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWis\u0142a – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Pierwsza silniejsza fala odp\u0142ywu Ol\u0119dr\u00f3w z tych teren\u00f3w nast\u0105pi\u0142a jednak podczas I wojny \u015bwiatowej. Rosyjski okupant traktowa\u0142 osadnik\u00f3w niemieckich jako potencjalnych wrog\u00f3w, wielu z nich zosta\u0142o wi\u0119c w\u00f3wczas wywiezionych w g\u0142\u0105b Rosji b\u0105d\u017a te\u017c sami wyprowadzili si\u0119 na zach\u00f3d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Nag\u0142ym ko\u0144cem osadnictwa ol\u0119derskiego na terenach kampinoskich by\u0142 koniec II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nWis\u0142a – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
Uwielbiam wraca\u0107 na Powi\u015ble Kampinoskie, to miejsce z klimatem oddalone od centrum Warszawy zaledwie 40 km. Cisza i spok\u00f3j oraz \u017cyczliwi ludzie sprawiaj\u0105, \u017ce nie chce si\u0119 wraca\u0107 do domu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\u0141\u0105ki – okolice Wilkowa nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ci\u0105gnie mnie na Kampinoskie Powi\u015ble, ci\u0105gnie mnie do „Puszcza\u0144skich Olendr\u00f3w”. W maju jest tu wyj\u0105tkowo pi\u0119knie, pachnie bez i \u0142\u0105ki s\u0105 ca\u0142e w kwiatach. Rumianki, chabry, maki, pe\u0142niki pr\u0119\u017c\u0105 swoje g\u0142\u00f3wki ku s\u0142o\u0144cu – wiosna w pe\u0142ni. W niedziele nie wida\u0107 tu turyst\u00f3w, cisza i spok\u00f3j, wydaje si\u0119, \u017ce \u015bwiat zapomnia\u0142 o dawnych mieszka\u0144cach o ludziach, kt\u00f3rzy tu \u017cyli i potrafili ujarzmi\u0107 Wis\u0142\u0119 – o Olendrach. Z wielowiekow\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 histori\u0105 Puszczy Kampinoskiej zwi\u0105zane jest osadnictwo holenderskie. W XVIII wieku nazwa ta odnosi\u0142a si\u0119 przede wszystkim do organizacji spo\u0142ecznej wzorowanej na dawnych koloniach holenderskich. Kolonistami nadwi\u015bla\u0144skich teren\u00f3w w Puszczy byli najcz\u0119\u015bciej Niemcy. Trudnili si\u0119 rolnictwem, posiadali niezwyk\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 radzenia sobie z zalewami powodziowymi. To w\u0142a\u015bnie Oni nauczyli Polak\u00f3w jak radzi\u0107 sobie z wod\u0105, jak u\u017cy\u017ani\u0107 ziemi\u0119. Opr\u00f3cz pracy na roli zajmowali si\u0119 sadownictwem, hodowali krowy, z mleka wytwarzali przepyszne sery. Cmentarz Olenderski (Ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105. W centralnej cz\u0119\u015bci wsi po po\u0142udniowej stronie drogi znajduje si\u0119 cmentarz ol\u0119derski, dojazd do niego jest bardzo dobrze oznaczony. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim 17 cementowych grob\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest niestety uszkodzona. Najstarsze z nich pochodz\u0105 z 2 po\u0142owy XIX w. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 cmentarzy ewangelik\u00f3w i ten funkcjonowa\u0142 do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej. Ciekawostk\u0105 jest fakt, \u017ce najwi\u0119cej grob\u00f3w na tym cmentarzu nale\u017cy do rodziny Brokop. Na jednym z nagrobk\u00f3w (widocznym powy\u017cej) znajduje si\u0119 nowa tablica. Zastanawia\u0142am si\u0119 czy kogo\u015b jeszcze tam pochowano. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeden z potomk\u00f3w (Niemiec mieszkaj\u0105cy we Wroc\u0142awiu) przywi\u00f3z\u0142 tabliczk\u0119 dziadka w\u0142a\u015bnie tu, \u017ceby by\u0142 w\u015br\u00f3d najbli\u017cszych. O cmentarz dbaj\u0105 mieszka\u0144cy Wilkowa, porz\u0105dkuj\u0105 groby, wycinaj\u0105 krzaki. By\u0142am tu dwa lata temu w Dzie\u0144 Zaduszny na ka\u017cdym grobie pali\u0142 si\u0119 znicz. „W\u015br\u00f3d ludno\u015bci „ol\u0119derskiej” by\u0142o te\u017c sporo Polak\u00f3w. Sama nazwa „Ol\u0119drzy” przesta\u0142a oznacza\u0107 narodowo\u015b\u0107. Okre\u015blano ni\u0105 raczej ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci, ich swoist\u0105 kultur\u0119 i wyj\u0105tkowy – jak na warunki polskie – status prawny. Byli ch\u0142opami, ale wolnymi – nie byli zwi\u0105zani pa\u0144szczyzn\u0105, dzier\u017caw\u0119 udost\u0119pnionych im teren\u00f3w op\u0142acali czynszem.” Oko\u0142o 500 metr\u00f3w za cmentarzem znajduj\u0105 si\u0119 stare domy ol\u0119derskie pod nr. 15,17,29,21 i 24 (wszystkie po lewej stronie drogi). Dom pod numerem 15 pochodzi z pocz\u0105tku lat 20 XX w. Zosta\u0142 postawiony w konstrukcji wie\u0144cowej, z drewna topolowego i d\u0119bowego. W\u0119g\u0142y s\u0105 \u0142\u0105czone na rybi ogon z ostatkami. Budynek mie\u015bci pod wsp\u00f3lnym dachem dwie cz\u0119\u015bci : mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105 (obor\u0119). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna jest dwutraktowa, czteroosiowa z szerokim kominem umieszczony w centralnej cz\u0119\u015bci, aby ciep\u0142o r\u00f3wnomiernie rozchodzi\u0142o si\u0119 po pomieszczeniach. Pod numerem 20 znajduje si\u0119 drewniany dom z 1924 roku, kt\u00f3rego wn\u0119trze jest podzielone na dwie cz\u0119\u015bci: mieszkaln\u0105 i obor\u0119. Do cz\u0119\u015bci mieszkalnej wchodzi si\u0119 przez wysuni\u0119ty ganek. Tak mieszkali Olendrzy (Ol\u0119drzy) – dom typu Langhoff. Patrz\u0105c na dawne osady Olendr\u00f3w, sprawiaj\u0105 one wra\u017cenie ma\u0142ych folwark\u00f3w posadowionych na naturalnych lub sztucznych wzniesieniach w\u015br\u00f3d\u00a0 ogromnych sad\u00f3w, otoczonych wiklinowymi p\u0142otami. Pola i drogi kolonist\u00f3w\u00a0 wysadzone by\u0142y wierzbami i grodzone plecionym p\u0142otami z m\u0142odych ga\u0142\u0119zi wierzb. Mia\u0142am du\u017co szcz\u0119\u015bcia, dzi\u0119ki \u017cyczliwo\u015bci w\u0142a\u015bciciela, uda\u0142o mi si\u0119 zobaczy\u0107 od \u015brodka jeden z najlepiej zachowanych budynk\u00f3w ol\u0119derskich, znajduj\u0105cy si\u0119 w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105 pod numerem 21. Budynek pochodzi z 1929 roku (albo z 1923 roku – tak\u0105 informacj\u0119 otrzyma\u0142am od zi\u0119cia w\u0142a\u015bciciela) nale\u017ca\u0142 kiedy\u015b do bogatego gospodarza o nazwisku Mandau. Budynek o konstrukcji wie\u0144cowej, zbudowany jest z drewna sosnowego i d\u0119bowego z w\u0119g\u0142ami \u0142\u0105czonymi na zamek i ozdobnie szalowanymi deskami. Uk\u0142ad cz\u0119\u015bci mieszkalnej jest dwutraktowy i czteroosiowy z szerokim kominem usytuowany centralnie. Obok stoi stodo\u0142a. Posesja jest ogrodzona charakterystycznym p\u0142otem sztachetowym oraz plecionk\u0105 z ga\u0142\u0119zi wierzbowych. Ten dom by\u0142 scenografi\u0105 w kilku filmach m.in. „Zgoda”, „Ludzie i bogowie” czy „Dzwony Wojny”. No i dom ma prawdziwy piec chlebowy – pere\u0142ka. Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa typy gospodarstw holenderskich. Pierwszy stanowi gospodarstwo wielkoch\u0142opskie, kt\u00f3re na terenie nas interesuj\u0105cym powstawa\u0142o sporadycznie, jak np. maj\u0105tek kolonisty z Wilkowa Brokoppa, najwi\u0119kszego hodowcy koni w okolicy i najbogatszego gospodarza. G\u0142\u00f3wnie powstawa\u0142y one w pierwszym okresie kolonizacji w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych, na dobrych glebach. Drugim typem s\u0105 kolonie zak\u0142adane w p\u00f3\u017aniejszym czasie w g\u00f3rze Wis\u0142y, kt\u00f3re by\u0142y gospodarstwami ma\u0142ymi, mniej wydajnymi, biedniejszymi, bardziej rozdrobnionymi ni\u017c gospodarstwa du\u017ce. Najwi\u0119cej zachowa\u0142o si\u0119 budynk\u00f3w mieszkalno – gospodarczych (okre\u015blanych przez O. Kloeppela domami typu Langhoff) mieszcz\u0105cych pod wsp\u00f3lnym dachem cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z obory i stodo\u0142y, masowo budowanych na zasiedlanych terenach zw\u0142aszcza przez kolonist\u00f3w pochodzenia niemieckiego w XVIII i XIX w. Rozplanowanie i funkcja takiego domu by\u0142y \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z terenem, na jakim przysz\u0142o funkcjowa\u0107 gospodarstwom. Na skutek sta\u0142ych, okresowych wylew\u00f3w zaistnia\u0142a konieczno\u015b\u0107 budowania takiego budynku, kt\u00f3ry pomie\u015bci\u0142by pod jednym dachem zar\u00f3wno ludzi jak i zwierz\u0119ta, a tak\u017ce ich po\u017cywienie. Budynek mieszkalno-gospodarczy usytuowany by\u0142 najcz\u0119\u015bciej wzd\u0142u\u017c koryta rzeki, w linii wsch\u00f3d-zach\u00f3d lub p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie (rzadziej). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna umieszczona by\u0142a od strony wschodniej – mia\u0142o to praktyczne uzasadnienie, gdy\u017c w wypadku wylewu w\u00f3d fala powodziowa wymywa\u0142a nieczysto\u015bci z cz\u0119\u015bci gospodarczej na zewn\u0105trz budynku, a nie do cz\u0119\u015bci zamieszkanej przez ludzi. Centraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszkania zajmowa\u0142 system ogniowy, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142y si\u0119: szeroki komin mieszcz\u0105cy w przyziemiu w\u0119dzarni\u0119 oraz piec chlebowy, dwie kuchnie oraz piece i ogrzewacze. Wykonany by\u0142 najcz\u0119\u015bciej z cegie\u0142 (w najstarszych domach) oraz z kafli (zw\u0142aszcza piec kaflowy w izbie). Wn\u0119trze podzielone by\u0142o przewa\u017cnie na cztery pomieszczenia (po dwie kuchnie i izby usytuowane wok\u00f3\u0142 systemu ogniowego). W wi\u0119kszych domach napotka\u0107 mo\u017cna by\u0142o od strony szczytu dwie dodatkowe izby, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142y funkcje reprezentacyjne. Cz\u0119sto by\u0142y one bogato zdobione – mia\u0142y \u015bciany malowane w kolorowe wzory o motywach ro\u015blinno-geometrycznych, a nawet, jak w jednej z cha\u0142up, bezpo\u015brednio na balach \u015bciennych namalowane zosta\u0142y obrazy przedstawiaj\u0105ce nadwi\u015bla\u0144skie pejza\u017ce. Mieszkanie oddzielone by\u0142o od cz\u0119\u015bci gospodarczej swoist\u0105 \u015bluz\u0105-sieni\u0105 i dwiema komorami, kt\u00f3re zabezpiecza\u0142y izby przed przenoszeniem do nich nieczysto\u015bci oraz nap\u0142ywem niepo\u017c\u0105danych zapach\u00f3w. Przez centralnie umieszczone mi\u0119dzy dwiema komorami wej\u015bcie wchodzi\u0142o si\u0119 do obory, w kt\u00f3rej wydzielone by\u0142y boksy dla inwentarza \u017cywego. Z zewn\u0105trz, do cz\u0119\u015bci tej prowadzi\u0142o kilka drzwi umieszczonych po obu stronach budynku. Za obor\u0105 usytuowana by\u0142a stodo\u0142a z centralnie umieszczonym klepiskiem i dwoma s\u0105siekami. Do zachodniego szczytu bardzo cz\u0119sto dostawiona by\u0142a przybud\u00f3wka, kt\u00f3ra pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 drewutni. Osadnicy mieszkali w dwojakiego rodzaju osadach: rz\u0119d\u00f3wkach i kolonijnych. Rz\u0119d\u00f3wka by\u0142a najstarsz\u0105 form\u0105 zak\u0142adania osad holenderskich, kt\u00f3re powstawa\u0142y nad rzekami czy zbiornikami w\u00f3d. Ka\u017cdy z osadnik\u00f3w otrzymywa\u0142 w\u0105ski pas gruntu, w postaci smugi, biegn\u0105cy prostopadle do cieku wodnego (rzeki). Wie\u015b budowana by\u0142a na jednym ko\u0144cu takiej smugi, w pobli\u017cu wody. Poszczeg\u00f3lne gospodarstwa \u0142\u0105czone by\u0142y drog\u0105 biegn\u0105c\u0105 w poprzek dzia\u0142ek, wzd\u0142u\u017c rzeki (cz\u0119sto wa\u0142em przeciwpowodziowym). Inaczej wygl\u0105da\u0142a wie\u015b rozrzucona, lokowana najcz\u0119\u015bciej w celu wykarczowania lasu oraz r\u00f3wnie\u017c zagospodarowania nieu\u017cytk\u00f3w zalewanych okresowo przez wody rzeki (Kazu\u0144). Zazwyczaj w\u0142a\u015bciciel gruntu zezwala\u0142 osadnikom na wykarczowanie roli o okre\u015blonej wielko\u015bci na pewnym wi\u0119kszym obszarze lasu czy innego nieu\u017cytku, a ka\u017cdy kolonista samodzielnie wybiera\u0142 sobie miejsce dogodne na karczunek. Grunty by\u0142y w jednym kawa\u0142ku, zbli\u017cone do kwadratu lub wieloboku. Budynki lokowane by\u0142y najcz\u0119\u015bciej po\u015brodku tych grunt\u00f3w. Gospodarz osobn\u0105 drog\u0105 \u0142\u0105czy\u0142 swe siedlisko z traktem g\u0142\u00f3wnym biegn\u0105cym przez osad\u0119 lub w najbli\u017cszej od niej odleg\u0142o\u015bci. Secymin Nowy – kiedy\u015b Secymin Niemiecki. „Pocz\u0105tkowo Ol\u0119drzy osiedlaj\u0105cy si\u0119 w Polsce pochodzili z Holandii, ale akurat w przypadku Puszczy Kampinoskiej nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 przede wszystkim o Niemcach, a tak\u017ce – co ciekawe – o Polakach. Potwierdzaj\u0105 to nie tylko niemieckoj\u0119zyczne inskrypcje na nagrobkach ale tak\u017ce nazwy miejscowo\u015bci, tak jak cho\u0107by Dziekan\u00f3w Niemiecki (oczywi\u015bcie po II wojnie \u015bwiatowej zosta\u0142y one zmienione)”. Oko\u0142o 500 metr\u00f3w za Sanktuarium Matki Bo\u017cej Radosnej Opiekunki Przyrody przy drodze wojew\u00f3dzkiej po stronie po\u0142udniowej znajduje si\u0119 nowy cmentarz parafialny. Po kolejnych 300 metrach przy posesji numer 43 biegnie droga prowadz\u0105ca do starego cmentarze ewangelickiego usytuowanego w granicach Secymina Nowego. Cmentarz zosta\u0142 za\u0142o\u017cony najprawdopodobniej w 2 po\u0142owie XIX wieku i dzia\u0142a\u0142, jak wiele takich cmentarzy na tym terenie do czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Usytuowany jest na sztucznie usypanym wzg\u00f3rzu mi\u0119dzy dwoma gospodarstwami. Najbardziej wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 nagrobek Ewy Getzke pochodzi z 1898 roku. Jest to \u017celiwny krzy\u017c, kt\u00f3ry jest cz\u0119\u015bci\u0105 kamiennego grobu. Wed\u0142ug spisu zachowa\u0142o si\u0119 28 nagrobk\u00f3w, wiele z nich nale\u017cy do rodziny Peter. Z przekaz\u00f3w ustnych wiemy, \u017ce przez dziesi\u0119ciolecia Polacy i Niemcy, a tak\u017ce \u017bydzi \u017cyli w s\u0105siedzkiej zgodzie, wzajemnie sobie pomagali. Np. Niemcy pomogli przy budowie ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Leoncinie, przywo\u017c\u0105c zza Wis\u0142y kamie\u0144 polny (mieli lepsze konie i wozy). Niestety okres nazizmu hitlerowskiego i II wojna \u015bwiatowa zburzy\u0142y to s\u0105siedztwo. Dla nadchodz\u0105cej Armii Czerwonej nie by\u0142o Niemc\u00f3w dobrych czy z\u0142ych, przyzwoicie zachowuj\u0105cych si\u0119 wobec polskich s\u0105siad\u00f3w czy wrogo wobec nich. By\u0142 jeden \u201egiermaniec\u201d do gwa\u0142tu, mordu, \u0142agr\u00f3w, do rob\u00f3t w Kraju Rad. Pod koniec II wojny \u015bwiatowej, po ok. 150-letnim okresie osadnictwa, koloni\u015bci niemieccy (\u201eolendrzy\u201d) opu\u015bcili nadwi\u015bla\u0144skie tereny Puszczy Kampinoskiej. Nie mieli innego racjonalnego wyj\u015bcia, by chroni\u0107 swoje \u017cycie i rodziny. Pozosta\u0142y\u00a0 opustosza\u0142e wsie, \u015bwi\u0105tynie, cmentarze, zagospodarowane wzorowo\u00a0 nadwi\u015bla\u0144skie wybrze\u017ca i inne tereny. Pozosta\u0142 wp\u0142yw ich kultury rolnej na polskich wsiach. Pozosta\u0142y przydro\u017cne wierzby, charakterystyczny element w polskim krajobrazie. Wis\u0142a – rzeka, kt\u00f3r\u0105 ujarzmili Olendrzy (Ol\u0119drzy). Zwiedzaj\u0105c Kampinoskie Powi\u015ble zauwa\u017camy, \u017ce wci\u0105\u017c widocznym \u015bladem po osadnictwie ol\u0119derskim s\u0105 charakterystyczne pag\u00f3rki (tzw. terpy), na kt\u00f3rych wznoszony by\u0142y drewniane domostwa i budynki gospodarcze. Musia\u0142o to wygl\u0105da\u0107 niesamowicie, gdy podczas powodzi by\u0142y one wyspami otoczonymi ze wszystkich stron wod\u0105. Osadnictwo ol\u0119derskie w rejonie Puszczy Kampinoskiej rozwija\u0142o si\u0119 do oko\u0142o 1864 roku, gdy w \u017cycie wszed\u0142 ukaz carski znosz\u0105cy pa\u0144szczyzn\u0119. Do tego czasu Ol\u0119drzy zasiedlali nie tylko dolin\u0119 Wis\u0142y (od \u0141omianek przez Kazu\u0144 po Wyszogr\u00f3d i dalej w kierunku P\u0142ocka), ale tak\u017ce tereny bagienne po\u0142o\u017cone bardziej w g\u0142\u0105b Puszczy Kampinoskie, np.: Miszory, Famu\u0142ki czy Karolin\u00f3w. Pierwsza silniejsza fala odp\u0142ywu Ol\u0119dr\u00f3w z tych teren\u00f3w nast\u0105pi\u0142a jednak podczas I wojny \u015bwiatowej. Rosyjski okupant traktowa\u0142 osadnik\u00f3w niemieckich jako potencjalnych wrog\u00f3w, wielu z nich zosta\u0142o wi\u0119c w\u00f3wczas wywiezionych w g\u0142\u0105b Rosji b\u0105d\u017a te\u017c sami wyprowadzili si\u0119 na zach\u00f3d. Nag\u0142ym ko\u0144cem osadnictwa ol\u0119derskiego na terenach kampinoskich by\u0142 koniec II wojny \u015bwiatowej. Uwielbiam wraca\u0107 na Powi\u015ble Kampinoskie, to miejsce z klimatem oddalone od centrum Warszawy zaledwie 40 km. Cisza i spok\u00f3j oraz \u017cyczliwi ludzie sprawiaj\u0105, \u017ce nie chce si\u0119 wraca\u0107 do domu.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":11197,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[21,605],"tags":[572,209,32,31,413,571,476],"class_list":["post-10743","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-puszcza-kampinoska","category-puszczanscy-olendrzy","tag-cmentarz-olederski","tag-cmentarze-ewangelicki","tag-mennonici","tag-oledrzy","tag-olendrzy","tag-secymin-nowy","tag-wilkow-nad-wisla"],"aioseo_notices":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10743","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10743"}],"version-history":[{"count":36,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10743\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17827,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10743\/revisions\/17827"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11197"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10743"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10743"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10743"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06882-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06890-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06915-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06911-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06918-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06929-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06939-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06941-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06942-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06945-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06956-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06959-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06963-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06967-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06976-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06971-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06990-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC06993-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07016-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07004-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07009-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07021-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07029-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07026-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07086-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07087-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07093-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07089-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07096-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07100-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07103-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07108-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07116-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07118-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/bloganki.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/DSC07129-1.jpg\")
\r\n