{"id":11201,"date":"2021-08-11T07:30:51","date_gmt":"2021-08-11T05:30:51","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=11201"},"modified":"2024-10-29T08:10:41","modified_gmt":"2024-10-29T07:10:41","slug":"kamienne-krzyze-brusnienskie-najwiekszy-skarb-roztocza-wschodniego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2021\/08\/11\/kamienne-krzyze-brusnienskie-najwiekszy-skarb-roztocza-wschodniego\/","title":{"rendered":"Kamienne krzy\u017ce bru\u015bnie\u0144skie – najwi\u0119kszy skarb Roztocza Wschodniego."},"content":{"rendered":"\r\n

Kapliczki i krzy\u017ce przydro\u017cne s\u0105 nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 polskiego krajobrazu.\u00a0Stoj\u0105 w polach, w lasach, na rozstajach dr\u00f3g, stra\u017cnicy ludzkich historii. Ka\u017cdy przydro\u017cny krzy\u017c ma w\u0142asn\u0105 histori\u0119 i swojego fundatora. Stawiane by\u0142y w dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci za doznane \u0142aski i dla upami\u0119tnienia wa\u017cnych wydarze\u0144 w \u017cyciu maj\u0119tnego fundatora. Wznoszono je te\u017c w okre\u015blonej intencji, prosz\u0105c o \u0142ask\u0119 Boga. Mia\u0142y chroni\u0107 przed chorob\u0105, po\u017carem i powodzi\u0105.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Powstawa\u0142y przewa\u017cnie w wieku XIX \u2013 w latach wojen, g\u0142od\u00f3w i epidemii, kt\u00f3re co jaki\u015b czas dziesi\u0105tkowa\u0142y ludno\u015b\u0107. Nie lokalizowano ich w miejscach przypadkowych \u2013 najcz\u0119\u015bciej na rozstajach dr\u00f3g, przy dawnych szlakach drogowych. Obok krzy\u017cy i kapliczek sadzono drzewa.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ksi\u0105dz Jan Twardowski w jednym ze swoich utwor\u00f3w powiedzia\u0142:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n

,, krzy\u017c przypomina nam drog\u0119 … Widzimy krzy\u017ce przydro\u017cne, na kt\u00f3re jesieni\u0105 spadaj\u0105 li\u015bcie, zim\u0105 \u015bnieg, wiosn\u0105 ciep\u0142y deszcz. Latem rzucaj\u0105 cie\u0144. M\u00f3wimy, „krzy\u017cyk na drog\u0119” – to znaczy „z Bogiem”. Krzy\u017c jest drogowskazem. Mo\u017cna i\u015b\u0107 od krzy\u017ca do krzy\u017ca i jeszcze dalej. Nie jest nieszcz\u0119\u015bciem -jest drog\u0105”.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

\"\"
Bru\u015bnie\u0144ski krzy\u017c przydro\u017cny.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Ka\u017cdy region Polski ma swoje krzy\u017ce, wcze\u015bniej my\u015bla\u0142am, \u017ce najpi\u0119kniejsze s\u0105 na Ponidziu, s\u0142ynne \u015bwi\u0105tki Ponidzia, krzy\u017ce i kapliczki w Wielkopolsce jak dla mnie s\u0105 zbyt okaza\u0142e, bardzo ciekawe s\u0105 „Puszcza\u0144skie Maryjki” – tak nazywam male\u0144kie kapliczki wieszane na drzewach w Puszczy Kampinoskiej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Na Roztoczu bardzo chcia\u0142am zobaczy\u0107 cmentarz w Starym Bru\u015bnie, ale to nie tylko tam mo\u017cna podziwia\u0107 przepi\u0119kne krzy\u017ce bru\u015bnie\u0144skie – najwi\u0119kszy skarb Roztocza Wschodniego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Historia kamieniarki bru\u015bnie\u0144skiej.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pierwsze wzmianki o istnieniu Starego Brusna pochodz\u0105 z 1444 roku, kiedy to w akcie nadania wsi Horyniec wymienione s\u0105 s\u0105siednie maj\u0105tki. Nazwa wsi pochodzi od s\u0142owa \u201ebrus\u201d, czyli du\u017cego ociosanego kawa\u0142ka kamienia. Nie ma wtedy jeszcze informacji o tym, \u017ce wydobywany jest tam kamie\u0144 do cel\u00f3w rzemie\u015blniczych. Dopiero w 1565 roku znajdziemy informacj\u0119 w lustracji kr\u00f3lewskiej wsi Brusno:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n

\u201eThamze iesth gora, w kt\u00f3rej kamienia m\u0142y\u0144skie \u0142amy\u0105, a tich mistrzow ktorzi \u0142ami\u0105 kamienye, iesth trzey dawaj\u0105 do zamku kamien dziesi\u0105tki\u2026\u201d<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce wtedy zacz\u0105\u0142 si\u0119 czas funkcjonowania g\u00f3rnik\u00f3w i kamieniarzy w rejonie bru\u015bnie\u0144skim, gdzie zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozwija\u0107 sztuka obr\u00f3bki kamienia. Wyrabiano wtedy g\u0142\u00f3wnie kamienie m\u0142y\u0144skie i \u017carnowe. Wioska by\u0142a kr\u00f3lewszczyzn\u0105. Zarz\u0105dza\u0142 ni\u0105 starosta lubaczowski. Obr\u00f3bk\u0105 kamienia zajmowali si\u0119 kamieniarze ze Starego i Nowego Brusna, ale tak\u017ce i kamieniarze \u017cydowscy. Najstarszy datowany obecnie znany nagrobek znajdziemy na kirkucie w Lubaczowie i pochodzi z 1728 roku.<\/p>\r\n

\"\"
Krzy\u017c bru\u015bnie\u0144ski upami\u0119tniaj\u0105cy zniesienie pa\u0144szczyzny.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Poniewa\u017c kamieniarze bru\u015bnie\u0144scy byli analfabetami, mo\u017cliwe, \u017ce w wielu przypadkach, przy tworzeniu krzy\u017cy, brali udzia\u0142 ksi\u0119\u017ca, kt\u00f3rzy mogli nanosi\u0107 na oszlifowane krzy\u017ce inskrypcje. Nast\u0119pnie by\u0142y one wykuwane czy ryte przez kamieniarzy. Rozw\u00f3j kamieniarki rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku XIX wieku, gdy z powod\u00f3w epidemicznych cmentarze przenoszono w ustronne lokalizacje z dala od \u015bwi\u0105ty\u0144. Wi\u0119ksza ilo\u015b\u0107 miejsca pozwala\u0142a na stawianie okaza\u0142ych nekropoli z kamienia, na kt\u00f3re mogli pozwoli\u0107 sobie g\u0142\u00f3wnie bogatsi mieszka\u0144cy. Reszta mia\u0142a drewniane krzy\u017ce. Nast\u0119pnie w 1848 roku, gdy zosta\u0142a zniesiona pa\u0144szczyzna, mieszka\u0144cy wsi zyskali wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 bogacenia si\u0119. Wtedy te\u017c powsta\u0142y jedne z\u00a0pierwszych krzy\u017cy pomnikowych, upami\u0119tniaj\u0105cych zniesienie pa\u0144szczyzny.<\/strong>\u00a0Na pocz\u0105tku by\u0142y to g\u0142\u00f3wnie du\u017ce krzy\u017ce, w ca\u0142o\u015bci pokryte inskrypcjami. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze proste p\u0142askorze\u017aby z Chrystusem ukrzy\u017cowanym.<\/p>\r\n

\"\"
Krzy\u017c bru\u015bnie\u0144ski – Horyniec Zdr\u00f3j.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Na cmentarzach spotka\u0107 cz\u0119sto mo\u017cna te\u017c ma\u0142e, kamienne krzy\u017ce, z dwiema Maryjkami. Mniej wi\u0119cej do czasu I wojny \u015bwiatowej dominuje ludowe kamieniarstwo i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 samouk\u00f3w, kt\u00f3rzy sztuk\u0119 obr\u00f3bki kamienia poznaj\u0105 z pokolenia na pokolenie w rodzinach. Najs\u0142awniejsze rodziny z takimi tradycjami to\u00a0Chmiel, Ha\u0142aburda<\/strong>,\u00a0Hrabec.<\/strong>\u00a0Nast\u0119pnie wybi\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie dwie rodziny, kt\u00f3re na sw\u00f3j spos\u00f3b przetransformowa\u0142y kamieniark\u0119 bru\u015bnie\u0144sk\u0105, byli to\u00a0Ku\u017aniewiczowie<\/strong>\u00a0i\u00a0Lubyccy<\/strong>. Najbardziej znany kamieniarz pochodz\u0105cy ze Starego Brusna,\u00a0Grzegorz Ku\u017aniewicz<\/strong>, dzi\u0119ki wstawiennictwu prof. Juliana Zachariewicza, rozpocz\u0105\u0142 studia we Lwowie, w 1893 roku. Jego kariera rozwija\u0142a si\u0119 pr\u0119\u017cnie, niestety, zosta\u0142a zastopowana przez I Wojn\u0119 \u015awiatow\u0105. Po niej, podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce wraca do Starego Brusna.<\/p>\r\n

\"\"
Bru\u015bnie\u0144ski krzy\u017c przydro\u017cny.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Okres rozkwitu kamieniarki bru\u015bnie\u0144skiej zastopowa\u0142a II wojna \u015bwiatowa, a nast\u0119pnie wysiedlenie mieszka\u0144c\u00f3w Starego Brusna w ramach akcji \u201eWis\u0142a\u201d w 1947 roku. Kamieniarze byli g\u0142\u00f3wnie Rusinami, jak kiedy\u015b nazywano Ukrai\u0144c\u00f3w. Mogli mie\u0107 te\u017c korzenie polskie, ale przynale\u017cno\u015b\u0107 do cerkwi greckokatolickiej klasyfikowa\u0142a ich do przesiedlenia.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/h2>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

W Podemszczy\u017anie znajduje si\u0119 jeden z naj\u0142adniejszych cmentarzy z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 \u0142adnie zachowanych krzy\u017cy bru\u015bnie\u0144skich.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Cmentarz grekokatolicki, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi stanowi cenn\u0105 pami\u0105tk\u0119 historyczn\u0105 na terenie wsp\u00f3\u0142czesnej Podemszczyzny.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wok\u00f3\u0142 jest otoczony rowem i wa\u0142em, na kt\u00f3rym kiedy\u015b sta\u0142 p\u0142ot, kt\u00f3rego elementy uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107. Jest to wyd\u0142u\u017cony i uformowany pag\u00f3r, kt\u00f3ry z boku ma ma\u0142y staw. Najstarsze nagrobki mo\u017cna znale\u017a\u0107 z roku 1873.<\/p>\r\n

\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Stare i Nowe Brusno – to tu wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nowe Brusno – Ziemia Lubaczowska. .<\/h3>\r\n\r\n\r\n\r\n

Stare i Nowe Brusno jak je odr\u00f3\u017cni\u0107 ? W Nowym Bru\u015bnie znajduje si\u0119 jedna z najpi\u0119kniejszych cerkwi na Podkarpaciu, jeszcze jest zamkni\u0119ta dla zwiedzaj\u0105cych, nie jest w \u015brodku sko\u0144czona, ale przesz\u0142a renowacj\u0119 i wygl\u0105da pi\u0119knie. Wcale nie jest tak \u0142atwo j\u0105 znale\u017a\u0107, jest dobrze ukryta w\u015br\u00f3d drzew.<\/p>\r\n

\"\"
Cerkiew greckokatolicka w Nowym Bru\u015bnie.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Oko\u0142o 50 m na po\u0142udnie od cerkwi znajduje si\u0119 bardzo interesuj\u0105cy, cho\u0107 zaniedbany cmentarz. Znajdziemy na nim stare groby grekokatolik\u00f3w, a tak\u017ce miejsca poch\u00f3wku potomk\u00f3w dawnych osadnik\u00f3w niemieckich z pobliskiego Deutschbach (dzi\u015b Polanki Horynieckiej). Najciekawsze s\u0105 najstarsze nagrobki ewangelickie – zamiast krzy\u017ca maj\u0105 tr\u00f3jk\u0105t o wierzcho\u0142u skierowanym ku g\u00f3rze.<\/p>\r\n

\"\"
Cmentarz w Nowym Bru\u015bnie.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Cmentarz w Nowym Bru\u015bnie.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Cmentarz w Nowym Bru\u015bnie.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Cmentarz w Nowym Bru\u015bnie.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Cmentarz w Starym Bru\u015bnie – Ziemia Lubaczowska.<\/h3>\r\n\r\n\r\n\r\n

W dolinie Brusienki, w\u015br\u00f3d las\u00f3w widoczne s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci zabudowa\u0144 po wsi Stare Brusno. Zosta\u0142a ona spalona przez wojsko polskie w dniu 21 wrze\u015bnia 1945 roku, podczas operacji przeciwko UPA (Ukrai\u0144ska Powsta\u0144cza Armia). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w spalonej wsi przesiedlono do ZSRR w 1945 roku, pozosta\u0142ych – podczas akcji „Wis\u0142a” w 1947 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Na terenie opuszczonej wsi, kt\u00f3ry przeistoczy\u0142 si\u0119 w mistyczny las, mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 pami\u0105tk\u0119 po cerkwi oraz cmentarz. Nekropolia w Starym Bru\u015bnie zajmuje oko\u0142o \u0107wier\u0107 hektara, na kt\u00f3rej znajduje si\u0119 oko\u0142o 300 nagrobk\u00f3w, a tak\u017ce krzy\u017cy, wykonanych przez tamtejszych rzemie\u015blnik\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przy dr\u00f3\u017cce prowadz\u0105cej do cmentarza znajduje si\u0119 ma\u0142y parking i tablica informacyjna. Do samego cmentarza trzeba przej\u015b\u0107 jeszcze kilka metr\u00f3w przez las.<\/p>\r\n

\"\"
Cmentarz greckokatolicki Stare Brusno.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Cmentarz greckokatolicki Stare Brusno.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Stare Brusno jest jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych dawnych wsi Roztocza Po\u0142udniowego. Wed\u0142ug wielu \u017ar\u00f3de\u0142, cmentarze po\u0142o\u017cone na tamtejszych terenach stanowi\u0105 najpi\u0119kniejsze europejskie nekropolie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Miejscowa tradycja kamieniarska si\u0119ga odleg\u0142ych czas\u00f3w i wi\u0105\u017ce si\u0119 z wyst\u0119powaniem w okolicy z\u0142\u00f3\u017c zar\u00f3wno mi\u0119kkiego kamienia wapiennego, nadaj\u0105cego si\u0119 do wyrobu nagrobk\u00f3w, jak te\u017c twardego piaskowca, u\u017cywanego m.in. do wyrobu kamieni m\u0142y\u0144skich. Wed\u0142ug tradycji obr\u00f3bki kamienia mieli mieli nauczy\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Brusna jacy\u015b „Turcy”.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pocz\u0105tkowo bru\u015bnie\u0144scy \u201eg\u00f3rnicy\u201d<\/strong>, jak nazywano dawnych kamieniarzy, wydobywali i obrabiali twardy wapie\u0144 z g\u00f3rnych pok\u0142ad\u00f3w, z kt\u00f3rego wykuwano du\u017ce kamienie m\u0142y\u0144skie i ma\u0142e \u017carnowe. W p\u00f3\u017aniejszym okresie najbardziej popularnym surowcem by\u0142 mi\u0119kki trzeciorz\u0119dowy wapie\u0144 piaskowcowy z dolnych warstw, nadaj\u0105cy si\u0119 do rze\u017abienia.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\u201eG\u00f3rnikami\u201d byli sami gospodarze, kt\u00f3rzy posiadali kamienio\u0142omy na swoich polach wydzielonych w roztocza\u0144skich \u201eg\u00f3rach\u201d. Wydobywanie i obr\u00f3bka kamienia by\u0142y dla rolnik\u00f3w tylko dodatkowym \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu, a nie niezale\u017cnym zaj\u0119ciem. Taka praktyka w du\u017cej mierze utrzyma\u0142a si\u0119 do ko\u0144ca istnienia o\u015brodka, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do wyra\u017anie ludowego charakteru tw\u00f3rczo\u015bci kamieniarzy bru\u015bnie\u0144skich.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Obok Brusna, zwanego p\u00f3\u017aniej \u201eStarym\u201d, eksploatacja kamienia obejmowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c s\u0105siednie osady (Werchrata, Lubycza, Radru\u017c, Smolin, P\u0142az\u00f3w, Huta R\u00f3\u017caniecka). Wszystkie te miejscowo\u015bci stworzy\u0142y razem tzw. bru\u015bnie\u0144ski o\u015brodek kamieniarski.<\/p>\r\n

\"\"
Cmentarz greckokatolicki Stare Brusno.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Pierwsze krzy\u017ce powstawa\u0142y z bardzo twardego materia\u0142u, przez co by\u0142y niskie oraz mocno osadzone w ziemi. Ich ramiona s\u0105 proste lub poszerzane na zewn\u0105trz, a swoim wygl\u0105dem przypominaj\u0105 krzy\u017ce pokutne Dopiero w momencie, gdy zacz\u0119to wykorzystywa\u0107 bardziej mi\u0119kki kamie\u0144 wapienny do produkcji nagrobk\u00f3w, postanowiono tak\u017ce wykorzysta\u0107 go do tworzenia krzy\u017cy. Dzi\u0119ki takiemu rozwi\u0105zaniu, mo\u017cna by\u0142o uzyska\u0107 bardziej finezyjne motywy i wzbogaci\u0107 krzy\u017ce o nowe wzory.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nagrobki chrze\u015bcija\u0144skie w pierwszej po\u0142owie XIX wieku nawi\u0105zywa\u0142y do wypracowanych wcze\u015bniej form krzy\u017cy w typie \u201emalta\u0144skim\u201d. Bli\u017cej po\u0142owy wieku ich powierzchnia zape\u0142nia si\u0119 rozbudowanymi napisami w j\u0119zyku starocerkiewnym, polskim lub mieszanym oraz symbolicznymi motywami. Kolejn\u0105 wa\u017cn\u0105 innowacj\u0105 by\u0142o wprowadzenie w drugiej po\u0142owie wieku nagrobka w typie tr\u00f3jdzielnym, z\u0142o\u017conym ze stopniowanej podstawy, prostopad\u0142o\u015bciennego coko\u0142u i zwie\u0144czenia w postaci krzy\u017ca. Rozbudowana zosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 coko\u0142owa zaopatrzona w profilowane wn\u0119ki na inskrypcje czy nisze z p\u0142askorze\u017abami, zwie\u0144czona gzymsami i szczytami, kt\u00f3re wyra\u017anie nawi\u0105zywa\u0142y do styl\u00f3w historycznych.<\/p>\r\n

\"\"
Cmentarz greckokatolicki Stare Brusno.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Ju\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze p\u0142askorze\u017aby wyra\u017anie wzorowane na tw\u00f3rczo\u015bci warsztat\u00f3w lwowskich. Z czasem popularna sta\u0142a si\u0119 tzw. \u201efigura\u201d, czyli krzy\u017c z p\u0142askorze\u017abion\u0105 sylwetk\u0105 Chrystusa ukrzy\u017cowanego. Jego posta\u0107 mog\u0142a wyst\u0119powa\u0107 samodzielnie lub towarzyszy\u0142y jej u do\u0142u analogicznie ukszta\u0142towane postacie tzw. \u201edw\u00f3ch Marii\u201d, kt\u00f3re identyfikuje si\u0119 z osobami Matki Boskiej i \u015bw. Marii Magdaleny. Wariant ten, wzbogacony o tr\u00f3jlistne zako\u0144czenie ramion, sta\u0142 si\u0119 wyr\u00f3\u017cnikiem dojrza\u0142ej fazy kamieniarstwa bru\u015bnie\u0144skiego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nagrobki, wykonane z mi\u0119kkiego kamienia wapiennego, by\u0142y tworzone na zam\u00f3wienie lub sprzedawane na jarmarkach. Charakterystycznym motywem przewodnim, kt\u00f3ry \u00a0pojawia \u00a0si\u0119 \u00a0na \u00a0grobach \u00a0jest posta\u0107 ukrzy\u017cowanego \u00a0Chrystusa \u00a0i stoj\u0105ce z obu stron krzy\u017ca Marie. Wszystkie nagrobki utrzymane s\u0105 w jednym stylu. Na najstarszym z nich widnieje data 1860.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Bru\u015bnie\u0144skie krzy\u017ce przydro\u017cne.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Bru\u015bnie\u0144ski krzy\u017c przydro\u017cny.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kraina bru\u015bnie\u0144skich krzy\u017cy przydro\u017cnych liczy 918 krzy\u017cy, w samym powiecie lubaczowskim jest 628 krzy\u017cy. Je\u015bli chcecie je zobaczy\u0107 to najlepsz\u0105 baz\u0105 wypadow\u0105 b\u0119dzie Horyniec – Zdr\u00f3j, w samej gminie znajduje si\u0119 a\u017c 170 bru\u015bnie\u0144skich krzy\u017cy przydro\u017cnych. Jad\u0105c z Hory\u0144ca do Brusna warto po drodze odwiedzi\u0107 cmentarz greko-katolicki w Podemszczy\u017anie.<\/p>\r\n

Lubisz to co robi\u0119?\u00a0 B\u0119dzie mi niezmiernie mi\u0142o je\u015bli wypijemy razem kaw\u0119.<\/p>\r\n

\"\"<\/a><\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kapliczki i krzy\u017ce przydro\u017cne s\u0105 nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 polskiego krajobrazu.\u00a0Stoj\u0105 w polach, w lasach, na rozstajach dr\u00f3g, stra\u017cnicy ludzkich historii. Ka\u017cdy przydro\u017cny krzy\u017c ma w\u0142asn\u0105 histori\u0119 i swojego fundatora. Stawiane by\u0142y w dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci za doznane \u0142aski i dla upami\u0119tnienia wa\u017cnych wydarze\u0144 w \u017cyciu maj\u0119tnego fundatora. Wznoszono je te\u017c w okre\u015blonej intencji, prosz\u0105c o \u0142ask\u0119 Boga. Mia\u0142y chroni\u0107 przed chorob\u0105, po\u017carem i powodzi\u0105. Powstawa\u0142y przewa\u017cnie w wieku XIX \u2013 w latach wojen, g\u0142od\u00f3w i epidemii, kt\u00f3re co jaki\u015b czas dziesi\u0105tkowa\u0142y ludno\u015b\u0107. Nie lokalizowano ich w miejscach przypadkowych \u2013 najcz\u0119\u015bciej na rozstajach dr\u00f3g, przy dawnych szlakach drogowych. Obok krzy\u017cy i kapliczek sadzono drzewa. Ksi\u0105dz Jan Twardowski w jednym ze swoich utwor\u00f3w powiedzia\u0142: ,, krzy\u017c przypomina nam drog\u0119 … Widzimy krzy\u017ce przydro\u017cne, na kt\u00f3re jesieni\u0105 spadaj\u0105 li\u015bcie, zim\u0105 \u015bnieg, wiosn\u0105 ciep\u0142y deszcz. Latem rzucaj\u0105 cie\u0144. M\u00f3wimy, „krzy\u017cyk na drog\u0119” – to znaczy „z Bogiem”. Krzy\u017c jest drogowskazem. Mo\u017cna i\u015b\u0107 od krzy\u017ca do krzy\u017ca i jeszcze dalej. Nie jest nieszcz\u0119\u015bciem -jest drog\u0105”. Ka\u017cdy region Polski ma swoje krzy\u017ce, wcze\u015bniej my\u015bla\u0142am, \u017ce najpi\u0119kniejsze s\u0105 na Ponidziu, s\u0142ynne \u015bwi\u0105tki Ponidzia, krzy\u017ce i kapliczki w Wielkopolsce jak dla mnie s\u0105 zbyt okaza\u0142e, bardzo ciekawe s\u0105 „Puszcza\u0144skie Maryjki” – tak nazywam male\u0144kie kapliczki wieszane na drzewach w Puszczy Kampinoskiej. Na Roztoczu bardzo chcia\u0142am zobaczy\u0107 cmentarz w Starym Bru\u015bnie, ale to nie tylko tam mo\u017cna podziwia\u0107 przepi\u0119kne krzy\u017ce bru\u015bnie\u0144skie – najwi\u0119kszy skarb Roztocza Wschodniego. Historia kamieniarki bru\u015bnie\u0144skiej. Pierwsze wzmianki o istnieniu Starego Brusna pochodz\u0105 z 1444 roku, kiedy to w akcie nadania wsi Horyniec wymienione s\u0105 s\u0105siednie maj\u0105tki. Nazwa wsi pochodzi od s\u0142owa \u201ebrus\u201d, czyli du\u017cego ociosanego kawa\u0142ka kamienia. Nie ma wtedy jeszcze informacji o tym, \u017ce wydobywany jest tam kamie\u0144 do cel\u00f3w rzemie\u015blniczych. Dopiero w 1565 roku znajdziemy informacj\u0119 w lustracji kr\u00f3lewskiej wsi Brusno: \u201eThamze iesth gora, w kt\u00f3rej kamienia m\u0142y\u0144skie \u0142amy\u0105, a tich mistrzow ktorzi \u0142ami\u0105 kamienye, iesth trzey dawaj\u0105 do zamku kamien dziesi\u0105tki\u2026\u201d Mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce wtedy zacz\u0105\u0142 si\u0119 czas funkcjonowania g\u00f3rnik\u00f3w i kamieniarzy w rejonie bru\u015bnie\u0144skim, gdzie zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozwija\u0107 sztuka obr\u00f3bki kamienia. Wyrabiano wtedy g\u0142\u00f3wnie kamienie m\u0142y\u0144skie i \u017carnowe. Wioska by\u0142a kr\u00f3lewszczyzn\u0105. Zarz\u0105dza\u0142 ni\u0105 starosta lubaczowski. Obr\u00f3bk\u0105 kamienia zajmowali si\u0119 kamieniarze ze Starego i Nowego Brusna, ale tak\u017ce i kamieniarze \u017cydowscy. Najstarszy datowany obecnie znany nagrobek znajdziemy na kirkucie w Lubaczowie i pochodzi z 1728 roku. Poniewa\u017c kamieniarze bru\u015bnie\u0144scy byli analfabetami, mo\u017cliwe, \u017ce w wielu przypadkach, przy tworzeniu krzy\u017cy, brali udzia\u0142 ksi\u0119\u017ca, kt\u00f3rzy mogli nanosi\u0107 na oszlifowane krzy\u017ce inskrypcje. Nast\u0119pnie by\u0142y one wykuwane czy ryte przez kamieniarzy. Rozw\u00f3j kamieniarki rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku XIX wieku, gdy z powod\u00f3w epidemicznych cmentarze przenoszono w ustronne lokalizacje z dala od \u015bwi\u0105ty\u0144. Wi\u0119ksza ilo\u015b\u0107 miejsca pozwala\u0142a na stawianie okaza\u0142ych nekropoli z kamienia, na kt\u00f3re mogli pozwoli\u0107 sobie g\u0142\u00f3wnie bogatsi mieszka\u0144cy. Reszta mia\u0142a drewniane krzy\u017ce. Nast\u0119pnie w 1848 roku, gdy zosta\u0142a zniesiona pa\u0144szczyzna, mieszka\u0144cy wsi zyskali wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 bogacenia si\u0119. Wtedy te\u017c powsta\u0142y jedne z\u00a0pierwszych krzy\u017cy pomnikowych, upami\u0119tniaj\u0105cych zniesienie pa\u0144szczyzny.\u00a0Na pocz\u0105tku by\u0142y to g\u0142\u00f3wnie du\u017ce krzy\u017ce, w ca\u0142o\u015bci pokryte inskrypcjami. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze proste p\u0142askorze\u017aby z Chrystusem ukrzy\u017cowanym. Na cmentarzach spotka\u0107 cz\u0119sto mo\u017cna te\u017c ma\u0142e, kamienne krzy\u017ce, z dwiema Maryjkami. Mniej wi\u0119cej do czasu I wojny \u015bwiatowej dominuje ludowe kamieniarstwo i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 samouk\u00f3w, kt\u00f3rzy sztuk\u0119 obr\u00f3bki kamienia poznaj\u0105 z pokolenia na pokolenie w rodzinach. Najs\u0142awniejsze rodziny z takimi tradycjami to\u00a0Chmiel, Ha\u0142aburda,\u00a0Hrabec.\u00a0Nast\u0119pnie wybi\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie dwie rodziny, kt\u00f3re na sw\u00f3j spos\u00f3b przetransformowa\u0142y kamieniark\u0119 bru\u015bnie\u0144sk\u0105, byli to\u00a0Ku\u017aniewiczowie\u00a0i\u00a0Lubyccy. Najbardziej znany kamieniarz pochodz\u0105cy ze Starego Brusna,\u00a0Grzegorz Ku\u017aniewicz, dzi\u0119ki wstawiennictwu prof. Juliana Zachariewicza, rozpocz\u0105\u0142 studia we Lwowie, w 1893 roku. Jego kariera rozwija\u0142a si\u0119 pr\u0119\u017cnie, niestety, zosta\u0142a zastopowana przez I Wojn\u0119 \u015awiatow\u0105. Po niej, podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce wraca do Starego Brusna. Okres rozkwitu kamieniarki bru\u015bnie\u0144skiej zastopowa\u0142a II wojna \u015bwiatowa, a nast\u0119pnie wysiedlenie mieszka\u0144c\u00f3w Starego Brusna w ramach akcji \u201eWis\u0142a\u201d w 1947 roku. Kamieniarze byli g\u0142\u00f3wnie Rusinami, jak kiedy\u015b nazywano Ukrai\u0144c\u00f3w. Mogli mie\u0107 te\u017c korzenie polskie, ale przynale\u017cno\u015b\u0107 do cerkwi greckokatolickiej klasyfikowa\u0142a ich do przesiedlenia. Podemszczyzna – ukrai\u0144ski cmentarz greckokatolicki. W Podemszczy\u017anie znajduje si\u0119 jeden z naj\u0142adniejszych cmentarzy z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 \u0142adnie zachowanych krzy\u017cy bru\u015bnie\u0144skich. Cmentarz grekokatolicki, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi stanowi cenn\u0105 pami\u0105tk\u0119 historyczn\u0105 na terenie wsp\u00f3\u0142czesnej Podemszczyzny. Wok\u00f3\u0142 jest otoczony rowem i wa\u0142em, na kt\u00f3rym kiedy\u015b sta\u0142 p\u0142ot, kt\u00f3rego elementy uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107. Jest to wyd\u0142u\u017cony i uformowany pag\u00f3r, kt\u00f3ry z boku ma ma\u0142y staw. Najstarsze nagrobki mo\u017cna znale\u017a\u0107 z roku 1873. Stare i Nowe Brusno – to tu wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o. Nowe Brusno – Ziemia Lubaczowska. . Stare i Nowe Brusno jak je odr\u00f3\u017cni\u0107 ? W Nowym Bru\u015bnie znajduje si\u0119 jedna z najpi\u0119kniejszych cerkwi na Podkarpaciu, jeszcze jest zamkni\u0119ta dla zwiedzaj\u0105cych, nie jest w \u015brodku sko\u0144czona, ale przesz\u0142a renowacj\u0119 i wygl\u0105da pi\u0119knie. Wcale nie jest tak \u0142atwo j\u0105 znale\u017a\u0107, jest dobrze ukryta w\u015br\u00f3d drzew. Oko\u0142o 50 m na po\u0142udnie od cerkwi znajduje si\u0119 bardzo interesuj\u0105cy, cho\u0107 zaniedbany cmentarz. Znajdziemy na nim stare groby grekokatolik\u00f3w, a tak\u017ce miejsca poch\u00f3wku potomk\u00f3w dawnych osadnik\u00f3w niemieckich z pobliskiego Deutschbach (dzi\u015b Polanki Horynieckiej). Najciekawsze s\u0105 najstarsze nagrobki ewangelickie – zamiast krzy\u017ca maj\u0105 tr\u00f3jk\u0105t o wierzcho\u0142u skierowanym ku g\u00f3rze. Cmentarz w Starym Bru\u015bnie – Ziemia Lubaczowska. W dolinie Brusienki, w\u015br\u00f3d las\u00f3w widoczne s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci zabudowa\u0144 po wsi Stare Brusno. Zosta\u0142a ona spalona przez wojsko polskie w dniu 21 wrze\u015bnia 1945 roku, podczas operacji przeciwko UPA (Ukrai\u0144ska Powsta\u0144cza Armia). Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w spalonej wsi przesiedlono do ZSRR w 1945 roku, pozosta\u0142ych – podczas akcji „Wis\u0142a” w 1947 roku. Na terenie opuszczonej wsi, kt\u00f3ry przeistoczy\u0142 si\u0119 w mistyczny las, mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 pami\u0105tk\u0119 po cerkwi oraz cmentarz. Nekropolia w Starym Bru\u015bnie zajmuje oko\u0142o \u0107wier\u0107 hektara, na kt\u00f3rej znajduje si\u0119 oko\u0142o 300 nagrobk\u00f3w, a tak\u017ce krzy\u017cy, wykonanych przez tamtejszych rzemie\u015blnik\u00f3w. Przy dr\u00f3\u017cce prowadz\u0105cej do cmentarza znajduje si\u0119 ma\u0142y parking i tablica informacyjna. Do samego cmentarza trzeba przej\u015b\u0107 jeszcze kilka metr\u00f3w przez las. Stare Brusno jest jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych dawnych wsi Roztocza Po\u0142udniowego. Wed\u0142ug wielu \u017ar\u00f3de\u0142, cmentarze po\u0142o\u017cone na tamtejszych terenach stanowi\u0105 najpi\u0119kniejsze europejskie nekropolie. Miejscowa tradycja kamieniarska si\u0119ga odleg\u0142ych czas\u00f3w i wi\u0105\u017ce si\u0119 z wyst\u0119powaniem w okolicy z\u0142\u00f3\u017c zar\u00f3wno mi\u0119kkiego kamienia wapiennego, nadaj\u0105cego si\u0119 do wyrobu nagrobk\u00f3w, jak te\u017c twardego piaskowca, u\u017cywanego m.in. do wyrobu kamieni m\u0142y\u0144skich. Wed\u0142ug tradycji obr\u00f3bki kamienia mieli mieli nauczy\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Brusna jacy\u015b „Turcy”. Pocz\u0105tkowo bru\u015bnie\u0144scy \u201eg\u00f3rnicy\u201d, jak nazywano dawnych kamieniarzy, wydobywali i obrabiali twardy wapie\u0144 z g\u00f3rnych pok\u0142ad\u00f3w, z kt\u00f3rego wykuwano du\u017ce kamienie m\u0142y\u0144skie i ma\u0142e \u017carnowe. W p\u00f3\u017aniejszym okresie najbardziej popularnym surowcem by\u0142 mi\u0119kki trzeciorz\u0119dowy wapie\u0144 piaskowcowy z dolnych warstw, nadaj\u0105cy si\u0119 do rze\u017abienia. \u201eG\u00f3rnikami\u201d byli sami gospodarze, kt\u00f3rzy posiadali kamienio\u0142omy na swoich polach wydzielonych w roztocza\u0144skich \u201eg\u00f3rach\u201d. Wydobywanie i obr\u00f3bka kamienia by\u0142y dla rolnik\u00f3w tylko dodatkowym \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu, a nie niezale\u017cnym zaj\u0119ciem. Taka praktyka w du\u017cej mierze utrzyma\u0142a si\u0119 do ko\u0144ca istnienia o\u015brodka, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do wyra\u017anie ludowego charakteru tw\u00f3rczo\u015bci kamieniarzy bru\u015bnie\u0144skich. Obok Brusna, zwanego p\u00f3\u017aniej \u201eStarym\u201d, eksploatacja kamienia obejmowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c s\u0105siednie osady (Werchrata, Lubycza, Radru\u017c, Smolin, P\u0142az\u00f3w, Huta R\u00f3\u017caniecka). Wszystkie te miejscowo\u015bci stworzy\u0142y razem tzw. bru\u015bnie\u0144ski o\u015brodek kamieniarski. Pierwsze krzy\u017ce powstawa\u0142y z bardzo twardego materia\u0142u, przez co by\u0142y niskie oraz mocno osadzone w ziemi. Ich ramiona s\u0105 proste lub poszerzane na zewn\u0105trz, a swoim wygl\u0105dem przypominaj\u0105 krzy\u017ce pokutne Dopiero w momencie, gdy zacz\u0119to wykorzystywa\u0107 bardziej mi\u0119kki kamie\u0144 wapienny do produkcji nagrobk\u00f3w, postanowiono tak\u017ce wykorzysta\u0107 go do tworzenia krzy\u017cy. Dzi\u0119ki takiemu rozwi\u0105zaniu, mo\u017cna by\u0142o uzyska\u0107 bardziej finezyjne motywy i wzbogaci\u0107 krzy\u017ce o nowe wzory. Nagrobki chrze\u015bcija\u0144skie w pierwszej po\u0142owie XIX wieku nawi\u0105zywa\u0142y do wypracowanych wcze\u015bniej form krzy\u017cy w typie \u201emalta\u0144skim\u201d. Bli\u017cej po\u0142owy wieku ich powierzchnia zape\u0142nia si\u0119 rozbudowanymi napisami w j\u0119zyku starocerkiewnym, polskim lub mieszanym oraz symbolicznymi motywami. Kolejn\u0105 wa\u017cn\u0105 innowacj\u0105 by\u0142o wprowadzenie w drugiej po\u0142owie wieku nagrobka w typie tr\u00f3jdzielnym, z\u0142o\u017conym ze stopniowanej podstawy, prostopad\u0142o\u015bciennego coko\u0142u i zwie\u0144czenia w postaci krzy\u017ca. Rozbudowana zosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 coko\u0142owa zaopatrzona w profilowane wn\u0119ki na inskrypcje czy nisze z p\u0142askorze\u017abami, zwie\u0144czona gzymsami i szczytami, kt\u00f3re wyra\u017anie nawi\u0105zywa\u0142y do styl\u00f3w historycznych. Ju\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze p\u0142askorze\u017aby wyra\u017anie wzorowane na tw\u00f3rczo\u015bci warsztat\u00f3w lwowskich. Z czasem popularna sta\u0142a si\u0119 tzw. \u201efigura\u201d, czyli krzy\u017c z p\u0142askorze\u017abion\u0105 sylwetk\u0105 Chrystusa ukrzy\u017cowanego. Jego posta\u0107 mog\u0142a wyst\u0119powa\u0107 samodzielnie lub towarzyszy\u0142y jej u do\u0142u analogicznie ukszta\u0142towane postacie tzw. \u201edw\u00f3ch Marii\u201d, kt\u00f3re identyfikuje si\u0119 z osobami Matki Boskiej i \u015bw. Marii Magdaleny. Wariant ten, wzbogacony o tr\u00f3jlistne zako\u0144czenie ramion, sta\u0142 si\u0119 wyr\u00f3\u017cnikiem dojrza\u0142ej fazy kamieniarstwa bru\u015bnie\u0144skiego. Nagrobki, wykonane z mi\u0119kkiego kamienia wapiennego, by\u0142y tworzone na zam\u00f3wienie lub sprzedawane na jarmarkach. Charakterystycznym motywem przewodnim, kt\u00f3ry \u00a0pojawia \u00a0si\u0119 \u00a0na \u00a0grobach \u00a0jest posta\u0107 ukrzy\u017cowanego \u00a0Chrystusa \u00a0i stoj\u0105ce z obu stron krzy\u017ca Marie. Wszystkie nagrobki utrzymane s\u0105 w jednym stylu. Na najstarszym z nich widnieje data 1860. Bru\u015bnie\u0144skie krzy\u017ce przydro\u017cne. Kraina bru\u015bnie\u0144skich krzy\u017cy przydro\u017cnych liczy 918 krzy\u017cy, w samym powiecie lubaczowskim jest 628 krzy\u017cy. Je\u015bli chcecie je zobaczy\u0107 to najlepsz\u0105 baz\u0105 wypadow\u0105 b\u0119dzie Horyniec – Zdr\u00f3j, w samej gminie znajduje si\u0119 a\u017c 170 bru\u015bnie\u0144skich krzy\u017cy przydro\u017cnych. Jad\u0105c z Hory\u0144ca do Brusna warto po drodze odwiedzi\u0107 cmentarz greko-katolicki w Podemszczy\u017anie. Lubisz to co robi\u0119?\u00a0 B\u0119dzie mi niezmiernie mi\u0142o je\u015bli wypijemy razem kaw\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":17015,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[577,20],"tags":[612,611,610,592,590,601],"class_list":["post-11201","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-podkarpackie","category-polska","tag-krzyze-brusnienskie","tag-nowe-brusno","tag-podemszczyzna","tag-roztocze-poludniowe","tag-roztocze-wschodnie","tag-stare-brusno"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t