{"id":11877,"date":"2021-09-20T08:02:12","date_gmt":"2021-09-20T06:02:12","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=11877"},"modified":"2023-09-03T20:56:27","modified_gmt":"2023-09-03T18:56:27","slug":"narty-niemiecki-oboz-pracy-w-puszczy-kampinoskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2021\/09\/20\/narty-niemiecki-oboz-pracy-w-puszczy-kampinoskiej\/","title":{"rendered":"Narty – Niemiecki ob\u00f3z pracy w Puszczy Kampinoskiej."},"content":{"rendered":"\r\n

Bardzo trudno mi przychodzi pisanie o rzeczach smutnych, s\u0142owa grz\u0119zn\u0105 w gardle. Jak znale\u017a\u0107 odpowiednie s\u0142owa, \u017ceby opisa\u0107 b\u00f3l i cierpienie. Mo\u017ce pisz\u0105c o wojnie i niemieckich obozach pracy wystarczy cisza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Popo\u0142udnie w Puszczy Kampinoskiej jest dzi\u015b wyj\u0105tkowo pi\u0119kne, promienie s\u0142o\u0144ca przedzieraj\u0105 si\u0119 przez li\u015bcie, sierpie\u0144 – pe\u0142nia lata. W powietrzu czu\u0107 zapach suchej \u015bci\u00f3\u0142ki zmieszanej z ciep\u0142ym piaskiem. Cisza, nie s\u0142ycha\u0107 \u015bpiewu ptak\u00f3w, tylko od czasu do czasu suche ga\u0142\u0105zki trzeszcz\u0105 pod ko\u0142ami roweru.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Trasa: Leszno – Szyman\u00f3wek (niebieski szlak) – Grabina (czerwony szlak) –<\/strong><\/strong> Zamczysko (niebieski szlak) – Ob\u00f3z pracy przymusowej w Nartach – Kampinos – Leszno (28,5 km)<\/strong>.<\/p>\r\n

\"\"
\u00a0Szyman\u00f3wek – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
\u00a0Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Wyruszam niebieskim szlakiem w kierunku Szyman\u00f3wka<\/strong> – bardzo go lubi\u0119. Mia\u0142am jecha\u0107 przez bagna do Zamczyska, ale pomy\u015bla\u0142am sobie, \u017ce warto kawa\u0142ek zboczy\u0107 z trasy i odwiedzi\u0107 samotn\u0105 kapliczk\u0119 w Grabinie. Kiedy\u015b kapliczka nie by\u0142a taka samotna, sta\u0142 przy niej drewniany krzy\u017c, ale zosta\u0142 przeniesiony do muzeum w Granicy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nieod\u0142\u0105cznym elementem kampinoskiego krajobrazu s\u0105 przydro\u017cne krzy\u017ce i kapliczki, ja m\u00f3wi\u0119 na nie „Kampinoskie Maryjki” – bo chyba Maryjek jest w Kampinosie najwi\u0119cej. Cz\u0119sto by\u0142y stawiana na pocz\u0105tku i na ko\u0144cu wsi, na rozstajach dr\u00f3g i w miejscach szczeg\u00f3lnych, mia\u0142y chroni\u0107 przed chorobami, przed z\u0142em. Ludzie stawiali je w podzi\u0119ce za co\u015b albo prosz\u0105c o co\u015b tak jak np. w Wierszach, tam bezdzietne ma\u0142\u017ce\u0144stwo postawi\u0142o kapliczk\u0119 z pro\u015bb\u0105 o potomstwo – stoi do dzisiejszego dnia. S\u0105 te\u017c i takie kt\u00f3re upami\u0119tniaj\u0105 wa\u017cne wydarzenia. Krzy\u017c na \u0141awskiej G\u00f3rze postawiono dla upami\u0119tnienia Bitwy z roku 1863 pod Bud\u0105 Zaborowsk\u0105.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kapliczk\u0119 w Grabinie postawi\u0142 B. Racinowski w roku 1911<\/strong> ,,na pami\u0105tk\u0119”<\/strong> – no w\u0142a\u015bnie, na pami\u0105tk\u0119 czego ? Boles\u0142aw Racinowski urodzi\u0142 si\u0119 w Grabinie 30 stycznia 1884 roku jako syn J\u00f3zefa i Katarzyny z domu Wojcieska. 6 lutego 1910 roku w wielu 27 lat o\u017ceni\u0142 si\u0119 z J\u00f3zef\u0105 Ma\u0142ki\u0144sk\u0105. \u015alub wzi\u0119li w pobliskiej parafii Leszno. Pierwsze ich dziecko – c\u00f3rka przychodzi na \u015bwiat 24 marca 1911 roku. Rodzice nadaj\u0105 jej imi\u0119 Anna. Narodziny pierwszego dziecka zawsze by\u0142y czym\u015b szczeg\u00f3lnym. Najprawdopodobniej na t\u0119 w\u0142a\u015bnie pami\u0105tk\u0119 Boles\u0142aw stawia t\u0119 figur\u0119 i nowy krzy\u017c. By\u0107 mo\u017ce sta\u0142 tutaj ju\u017c stary krzy\u017c kt\u00f3ry przy okazji odnowi\u0142. Znane s\u0105 tego rodzaju przypadki z terenu puszczy. Kolejne dziecko, r\u00f3wnie\u017c c\u00f3rka przychodzi na \u015bwiat dopiero 2 marca 1914 roku. Rodzice nadaj\u0105 jej imi\u0119 Apolonia.<\/p>\r\n

\"\"
Grabina – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

W Grabinie<\/strong> doje\u017cd\u017cam do \u017c\u00f3\u0142tego szlaku – skr\u0119cam w lewo i kieruje si\u0119 w stron\u0119 lasu, tam ponownie skr\u0119cam w lewo w czerwony szlak i jad\u0119 przez Karpaty do Zamczyska.<\/strong><\/p>\r\n

\"\"
Czerwony szlak w miejscowo\u015bci Grabina – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Zamczysko – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

S\u0105 dwa Zamczyska: Stare i Nowe, oba po\u0142o\u017cone na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Leszna, Stare Zamczysko znajduje si\u0119 na pograniczu pasa wydm i bagien. Jest to wczesno\u015bredniowieczne grodzisko<\/strong> maj\u0105ce kszta\u0142t wysokiego, cylindrycznego pag\u00f3rka, otoczonego dwoma pasami wa\u0142\u00f3w i fos.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Z miejscem tym wi\u0105\u017ce si\u0119 kilka legend m.in. o zamku kr\u00f3lowej Bony i o ukrytych skarbach; poszukiwano ich jeszcze po 1945 r. Grodzisko jest poro\u015bni\u0119te przez starodrzew lasu mieszanego, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 wszystkie gatunki krzew\u00f3w i drzew rosn\u0105cych w Puszczy<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Na wale grodziska znajdowa\u0142a si\u0119 mogi\u0142a nieznanego \u017co\u0142nierza<\/strong> Armii Krajowej zastrzelonego w 1944 r. przez w\u0142asowc\u00f3w (Rosyjska Armia Wyzwole\u0144cza).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kilkaset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Starego le\u017cy Nowe Zamczysko<\/strong>. W czasie I wojny \u015bwiatowej Niemcy zbudowali tu w\u015br\u00f3d lasu tartak i po\u0142\u0105czyli go kolejk\u0105 w\u0105skotorow\u0105 w Pisakami Kr\u00f3lewskimi, gdzie by\u0142a sk\u0142adnica drewna i punkt prze\u0142adunkowy. Pracowa\u0142 a\u017c do utworzenia Kampinoskiego Parku Narodowego. Obecnie mie\u015bci si\u0119 na jego terenie stra\u017cnica przeciwpo\u017carowa i o\u015brodek szkolenia przysz\u0142ych oficer\u00f3w po\u017carnictwa.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[\u0179r\u00f3d\u0142o: Lechos\u0142aw Herz \u201ePuszcza Kampinoska \u2013 przewodnik\u201d, Oficyna Wydawnicza REWASZ, Pruszk\u00f3w 2012]<\/p>\r\n

\"\"
Rezerwat Zamczysko – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Przy Starym Zamczysku jest w\u0119ze\u0142 szlak\u00f3w: G\u0142\u00f3wny Szlak Puszcza\u0144ski (czerwone znaki), Po\u0142udniowy Szlak Kraw\u0119dziowy (niebieskie znaki) oraz Kampinoski Szlak Rowerowy (znaki zielone). Najbli\u017cszy przystanek autobusowy znajduje si\u0119 w G\u00f3rkach (2,2 km, kursy tylko do Nowego Dworu) inne np. w Lesznie (7,1 km autobus 719 do Warszawy).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ja jad\u0119 prosto niebieskim szlakiem w kierunku Nart.<\/strong><\/p>\r\n

\"\"
Rezerwat Zamczysko – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Rezerwat Zamczysko – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Rezerwat Zamczysko – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Tu\u017c za Zamczyskiem rozci\u0105ga si\u0119 obszar ochrony \u015bcis\u0142ej „Nart”, utworzony zosta\u0142 w 1951 r. zajmuje 16,5 ha, Jego patronem zosta\u0142 Stanis\u0142aw Richter – nadle\u015bniczy z Nadle\u015bnictwa Kampinos oraz Kromn\u00f3w. By\u0142 m. im. inicjatorem powstania cmentarza \u017co\u0142nierskiego w Granicy ju\u017c w czasie wojny. Ten male\u0144ki teren poro\u015bni\u0119ty jest przez najstarszy drzewostan sosnowy.<\/p>\r\n

\"\"
Obszar Ochrony \u015acis\u0142ej Nart – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Obszar Ochrony \u015acis\u0142ej Nart – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Niebieski szlak dochodzi do asfaltowej drogi, kt\u00f3ra prowadzi do Kampinosu, skr\u0119cam w lewo i jad\u0119 ni\u0105 ca\u0142y czas prosto. Po drodze mijam charakterystyczn\u0105 kapliczk\u0119 – „Puszcza\u0144sk\u0105 Maryjk\u0119”, opuszczone domostwa i stawy. Po lewej stronie widoczny b\u0119dzie drogowskaz do dawnego Niemieckiego obozu pracy w Nartach.<\/p>\r\n

\"\"
Droga prowadz\u0105ca z Kampinosu do G\u00f3rek Kampinoskich.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Pozosta\u0142o\u015bci po gospodarstwach – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Pozosta\u0142o\u015bci po gospodarstwach – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Ponad 100-letnia figurka Matki Boskiej – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Ksi\u0105dz Jan Twardowski w jednym ze swoich utwor\u00f3w powiedzia\u0142:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

,, krzy\u017c przypomina nam drog\u0119 … Widzimy krzy\u017ce przydro\u017cne, na kt\u00f3re jesieni\u0105 spadaj\u0105 li\u015bcie, zim\u0105 \u015bnieg, wiosn\u0105 ciep\u0142y deszcz. Latem rzucaj\u0105 cie\u0144. M\u00f3wimy, „krzy\u017cyk na drog\u0119” – to znaczy „z Bogiem”. Krzy\u017c jest drogowskazem. Mo\u017cna i\u015b\u0107 od krzy\u017ca do krzy\u017ca i jeszcze dalej. Nie jest nieszcz\u0119\u015bciem -jest drog\u0105”.<\/strong><\/em><\/p>\r\n

\"\"
Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Niemiecki ob\u00f3z pracy w Nartach.<\/h2>\r\n
\"\"
Niemiecki ob\u00f3z pracy w Nartach – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

W pierwszej po\u0142owie 1940 roku warszawskie przedsi\u0119biorstwo \u201dIn\u017c. Stefan Frech\u201d otrzyma\u0142o zlecenie wykonania prac melioracyjnych na terenie Puszczy Kampinoskiej. W lipcu 1940 roku niemieckie w\u0142adze okupacyjne skierowa\u0142y do rob\u00f3t przygotowawczych 114 robotnik\u00f3w z warszawskiego getta. W po\u0142owie kwietnia 1941 roku przyby\u0142 kolejny transport oko\u0142o 700 warszawskich \u017byd\u00f3w, ale tylko oko\u0142o 400 trafi\u0142o do obozu utworzonego w miejscowo\u015bci Narty (ob. J\u00f3zef\u00f3w), reszt\u0119 skierowano do obozu w \u0141azach Le\u015bnych Oba obozy \u2013 podobnie jak wiele innych \u2013 podlega\u0142y Niemieckiemu Urz\u0119dowi Gospodarki Wodnej (Wasserwirtschaftsamt).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Teren obozu w Nartach otoczony by\u0142 drutem kolczastym i strze\u017cony przez niemieckich wartownik\u00f3w. Wzniesiono w nim pi\u0119\u0107 prymitywnych barak\u00f3w z trzypi\u0119trowymi pryczami. Wi\u0119\u017aniowie pracowali w zimnej b\u0142otnistej wodzie przy budowie Kana\u0142u Olszowieckiego odwadniaj\u0105cego rozleg\u0142e Olszowieckie B\u0142oto. \u015aci\u015ble bior\u0105c kopali dwa koryta tego kana\u0142u rozga\u0142\u0119ziaj\u0105ce si\u0119 pod Kosz\u00f3wk\u0105 i J\u00f3zefowem i \u0142\u0105cz\u0105ce ponownie pomi\u0119dzy Kirszytajnowem i Lasocinem. Skrajne wyczerpanie w wyniku niedo\u017cywienia, wych\u0142odzenia i przem\u0119czenia powodowa\u0142o liczne zgony. Stra\u017cnicy nie zezwalali na przerwy w pracy, zmuszali wi\u0119\u017ani\u00f3w do nadludzkiego wysi\u0142ku, bij\u0105c ich pejczami, kijami i kolbami karabin\u00f3w.<\/p>\r\n

\"\"
Niemiecki ob\u00f3z pracy w Nartach – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

Atmosfer\u0119 terroru panuj\u0105c\u0105 w Nartach opisa\u0142 Icchak Cukierman we wstrz\u0105saj\u0105cym reporta\u017cu zatytu\u0142owanym W obozie pracy: \u201e Odwadniamy zabagnione pola (\u2026) Stoimy w wodzie i \u0142opatami wyrzucamy piasek na brzeg. Drobny deszcz kropi, ubranie przesi\u0105ka wilgoci\u0105 (\u2026) G\u0142\u00f3d trawi nas bezustannie. Rano dostali\u015bmy po kubku gorzkiej kawy, a 18 deka chleba dadz\u0105 nam wieczorem (\u2026.) Z s\u0105siedniego pola nadchodz\u0105 lagerszuce, wal\u0105 kolbami (\u2026) Krzyki wzmagaj\u0105 si\u0119 (\u2026) Kto\u015b podnosi si\u0119 z rozbit\u0105 twarz\u0105, inny z pokrwawiona szyj\u0105. Wpadaj\u0105 z powrotem do wody, chwytaj\u0105 \u0142opaty i z sercem \u015bci\u015bni\u0119tym, szybkimi ruchami wyrzucaj\u0105 piasek (\u2026) Lagerszuce stoj\u0105 z nastawionymi karabinami (\u2026) W bia\u0142y dzie\u0144 pad\u0142o niespodziewanie czterech ludzi\u00a0 naraz i wieczorem pogrzebano ich w ziemi ko\u0142o g\u00f3rki obok obozu, a nazajutrz wykopano osiem nowych grob\u00f3w (\u2026) Ka\u017cdy dotyka swych zapad\u0142ych policzk\u00f3w i ze strachem patrzy na nowy cmentarz\u201d.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dzi\u0119ki zorganizowanej przez ksi\u0119dza Stanis\u0142awa Cie\u015bli\u0144skiego z Kampinosu akcji pomocy wielu wi\u0119\u017ani\u00f3w przetrwa\u0142o, cho\u0107 ka\u017cdy mieszkaniec okolicznych wsi przy\u0142apany przez Niemc\u00f3w na pr\u00f3bie pomocy \u017cydowskiemu wi\u0119\u017aniowi by\u0142 rozstrzeliwany wraz z nim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ze wzgl\u0119du na nisk\u0105 wydajno\u015b\u0107 wycie\u0144czonych \u017cydowskich robotnik\u00f3w ob\u00f3z zosta\u0142 zlikwidowany pod koniec maja 1941 roku a wi\u0119\u017aniowe odes\u0142ani do getta w Warszawie. Co najmniej 53 ofiary obozu zosta\u0142y pogrzebane w mogi\u0142ach na wydmach oko\u0142o 150 metr\u00f3w za obozem, nazwanym z czasem \u201eTrupim Pag\u00f3rkiem\u201d lub \u201eKadisznikiem\u201d. Spoczywaj\u0105 tan do dzi\u015b.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Informacje o funkcjonowaniu obozu zawdzi\u0119czamy przede wszystkim rabinowi Szymonowi Huberbandowi, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 pobyt w Nartach i przekaza\u0142 spisane w jidysz relacje grupie Oneg Szabat. W\u0142\u0105czone do Archiwum Emanuela Ringelbluma przechowywane s\u0105 obecnie w \u017bydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie. Oto wyci\u0105g z relacji Huberbanda:<\/p>\r\n

\"\"
Niemiecki ob\u00f3z pracy w Nartach – Puszcza Kampinoska.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n

\u201ePo dw\u00f3ch tygodniach pobytu w obozie przyby\u0142a \u017cydowska komisja lekarska przys\u0142ana przez Gmin\u0119 (\u2026) W momencie przybycia komisji na pag\u00f3rku, to jest na obozowym cmentarzu by\u0142o ju\u017c 20 grob\u00f3w.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W tym czasie przyby\u0142a te\u017c niemiecka komisja lekarska, kt\u00f3ra gruntownie zbada\u0142a warunki pracy, a szczeg\u00f3lnie wy\u017cywienie, kt\u00f3re potem poprawi\u0142o si\u0119. Komisja sprawdzi\u0142a tez przyczyn\u0119 tak wielu przypadk\u00f3w \u015bmierci i da\u0142a prawo \u017cydowskiemu lekarzowi do zwolnienia wszystkich chorych i s\u0142abych z pracy. \u017bydowska komisja zbada\u0142a wszystkich i stwierdzi\u0142a, \u017ce po\u0142owa z 400 obozowicz\u00f3w jest niezdolna do pracy (\u2026) Nad ranem komendant zabra\u0142 tych 200 \u017byd\u00f3w zwolnionych przez lekarzy i wys\u0142a\u0142 ich do szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckiej pracy. Nazajutrz pada\u0142 deszcz. Skutek by\u0142 taki, \u017ce siedmiu spo\u015br\u00f3d zwolnionych zmar\u0142o podczas pracy w ulewnym deszczu. Pogrzebano ich tak samo jak poprzednich, nie sprawdzaj\u0105c nawet nazwisk.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

(\u2026) By\u0142o nas 80 os\u00f3b. Zacz\u0119li\u015bmy maszerowa\u0107. Dzie\u0144 by\u0142 bardzo d\u017cd\u017cysty, ale my nie czuli\u015bmy deszczu na drodze wyzwolenia ze \u015bmiertelnego piek\u0142a. Kiedy byli\u015bmy po drugiej stronie baraku, z daleka po\u017cegnali\u015bmy si\u0119 z pag\u00f3rkiem, na kt\u00f3rym le\u017c\u0105 53 cia\u0142a naszych koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li rozstrzelani, zabici i zmarli. Maszerowali\u015bmy przez wie\u015b. Ciep\u0142o \u017cegna\u0142a nas ca\u0142a chrze\u015bcija\u0144ska ludno\u015b\u0107. Obozowy lekarz J. Kahan powiedzia\u0142 nam, \u017ce gdy b\u0119dziemy przechodzili ko\u0142o domu, gdzie mieszka ksi\u0105dz, on nas pozdrowi, wi\u0119c mamy odpowiedzie\u0107 \u015bci\u0105gaj\u0105c czapki (\u2026) Kiedy przechodzili\u015bmy ko\u0142o jego domu, \u015bci\u0105gn\u0119li\u015bmy czapki a ksi\u0105dz odpowiedzia\u0142 kiwni\u0119ciem g\u0142owy. Wiele zawdzi\u0119czamy ksi\u0119dzu z Kampinosu. Niejeden z nas zawdzi\u0119cza swoje \u017cycie gor\u0105cym wyst\u0105pieniom tego \u015bwietlanego cz\u0142owieka i jego nieznane imi\u0119 na zawsze pozostanie w naszej pami\u0119ci.\u201d.<\/em><\/p>\r\n

\"\"
Kampinos.<\/figcaption><\/figure>\r\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Kampinosie.<\/figcaption><\/figure>\r\n

Lubisz to co robi\u0119?\u00a0 B\u0119dzie mi niezmiernie mi\u0142o je\u015bli wypijemy razem kaw\u0119.<\/p>\r\n

\"\"<\/a><\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bardzo trudno mi przychodzi pisanie o rzeczach smutnych, s\u0142owa grz\u0119zn\u0105 w gardle. Jak znale\u017a\u0107 odpowiednie s\u0142owa, \u017ceby opisa\u0107 b\u00f3l i cierpienie. Mo\u017ce pisz\u0105c o wojnie i niemieckich obozach pracy wystarczy cisza. Popo\u0142udnie w Puszczy Kampinoskiej jest dzi\u015b wyj\u0105tkowo pi\u0119kne, promienie s\u0142o\u0144ca przedzieraj\u0105 si\u0119 przez li\u015bcie, sierpie\u0144 – pe\u0142nia lata. W powietrzu czu\u0107 zapach suchej \u015bci\u00f3\u0142ki zmieszanej z ciep\u0142ym piaskiem. Cisza, nie s\u0142ycha\u0107 \u015bpiewu ptak\u00f3w, tylko od czasu do czasu suche ga\u0142\u0105zki trzeszcz\u0105 pod ko\u0142ami roweru. Trasa: Leszno – Szyman\u00f3wek (niebieski szlak) – Grabina (czerwony szlak) – Zamczysko (niebieski szlak) – Ob\u00f3z pracy przymusowej w Nartach – Kampinos – Leszno (28,5 km). Wyruszam niebieskim szlakiem w kierunku Szyman\u00f3wka – bardzo go lubi\u0119. Mia\u0142am jecha\u0107 przez bagna do Zamczyska, ale pomy\u015bla\u0142am sobie, \u017ce warto kawa\u0142ek zboczy\u0107 z trasy i odwiedzi\u0107 samotn\u0105 kapliczk\u0119 w Grabinie. Kiedy\u015b kapliczka nie by\u0142a taka samotna, sta\u0142 przy niej drewniany krzy\u017c, ale zosta\u0142 przeniesiony do muzeum w Granicy. Nieod\u0142\u0105cznym elementem kampinoskiego krajobrazu s\u0105 przydro\u017cne krzy\u017ce i kapliczki, ja m\u00f3wi\u0119 na nie „Kampinoskie Maryjki” – bo chyba Maryjek jest w Kampinosie najwi\u0119cej. Cz\u0119sto by\u0142y stawiana na pocz\u0105tku i na ko\u0144cu wsi, na rozstajach dr\u00f3g i w miejscach szczeg\u00f3lnych, mia\u0142y chroni\u0107 przed chorobami, przed z\u0142em. Ludzie stawiali je w podzi\u0119ce za co\u015b albo prosz\u0105c o co\u015b tak jak np. w Wierszach, tam bezdzietne ma\u0142\u017ce\u0144stwo postawi\u0142o kapliczk\u0119 z pro\u015bb\u0105 o potomstwo – stoi do dzisiejszego dnia. S\u0105 te\u017c i takie kt\u00f3re upami\u0119tniaj\u0105 wa\u017cne wydarzenia. Krzy\u017c na \u0141awskiej G\u00f3rze postawiono dla upami\u0119tnienia Bitwy z roku 1863 pod Bud\u0105 Zaborowsk\u0105. Kapliczk\u0119 w Grabinie postawi\u0142 B. Racinowski w roku 1911 ,,na pami\u0105tk\u0119” – no w\u0142a\u015bnie, na pami\u0105tk\u0119 czego ? Boles\u0142aw Racinowski urodzi\u0142 si\u0119 w Grabinie 30 stycznia 1884 roku jako syn J\u00f3zefa i Katarzyny z domu Wojcieska. 6 lutego 1910 roku w wielu 27 lat o\u017ceni\u0142 si\u0119 z J\u00f3zef\u0105 Ma\u0142ki\u0144sk\u0105. \u015alub wzi\u0119li w pobliskiej parafii Leszno. Pierwsze ich dziecko – c\u00f3rka przychodzi na \u015bwiat 24 marca 1911 roku. Rodzice nadaj\u0105 jej imi\u0119 Anna. Narodziny pierwszego dziecka zawsze by\u0142y czym\u015b szczeg\u00f3lnym. Najprawdopodobniej na t\u0119 w\u0142a\u015bnie pami\u0105tk\u0119 Boles\u0142aw stawia t\u0119 figur\u0119 i nowy krzy\u017c. By\u0107 mo\u017ce sta\u0142 tutaj ju\u017c stary krzy\u017c kt\u00f3ry przy okazji odnowi\u0142. Znane s\u0105 tego rodzaju przypadki z terenu puszczy. Kolejne dziecko, r\u00f3wnie\u017c c\u00f3rka przychodzi na \u015bwiat dopiero 2 marca 1914 roku. Rodzice nadaj\u0105 jej imi\u0119 Apolonia. W Grabinie doje\u017cd\u017cam do \u017c\u00f3\u0142tego szlaku – skr\u0119cam w lewo i kieruje si\u0119 w stron\u0119 lasu, tam ponownie skr\u0119cam w lewo w czerwony szlak i jad\u0119 przez Karpaty do Zamczyska. S\u0105 dwa Zamczyska: Stare i Nowe, oba po\u0142o\u017cone na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Leszna, Stare Zamczysko znajduje si\u0119 na pograniczu pasa wydm i bagien. Jest to wczesno\u015bredniowieczne grodzisko maj\u0105ce kszta\u0142t wysokiego, cylindrycznego pag\u00f3rka, otoczonego dwoma pasami wa\u0142\u00f3w i fos. Z miejscem tym wi\u0105\u017ce si\u0119 kilka legend m.in. o zamku kr\u00f3lowej Bony i o ukrytych skarbach; poszukiwano ich jeszcze po 1945 r. Grodzisko jest poro\u015bni\u0119te przez starodrzew lasu mieszanego, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 wszystkie gatunki krzew\u00f3w i drzew rosn\u0105cych w Puszczy Na wale grodziska znajdowa\u0142a si\u0119 mogi\u0142a nieznanego \u017co\u0142nierza Armii Krajowej zastrzelonego w 1944 r. przez w\u0142asowc\u00f3w (Rosyjska Armia Wyzwole\u0144cza). Kilkaset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Starego le\u017cy Nowe Zamczysko. W czasie I wojny \u015bwiatowej Niemcy zbudowali tu w\u015br\u00f3d lasu tartak i po\u0142\u0105czyli go kolejk\u0105 w\u0105skotorow\u0105 w Pisakami Kr\u00f3lewskimi, gdzie by\u0142a sk\u0142adnica drewna i punkt prze\u0142adunkowy. Pracowa\u0142 a\u017c do utworzenia Kampinoskiego Parku Narodowego. Obecnie mie\u015bci si\u0119 na jego terenie stra\u017cnica przeciwpo\u017carowa i o\u015brodek szkolenia przysz\u0142ych oficer\u00f3w po\u017carnictwa. [\u0179r\u00f3d\u0142o: Lechos\u0142aw Herz \u201ePuszcza Kampinoska \u2013 przewodnik\u201d, Oficyna Wydawnicza REWASZ, Pruszk\u00f3w 2012] Przy Starym Zamczysku jest w\u0119ze\u0142 szlak\u00f3w: G\u0142\u00f3wny Szlak Puszcza\u0144ski (czerwone znaki), Po\u0142udniowy Szlak Kraw\u0119dziowy (niebieskie znaki) oraz Kampinoski Szlak Rowerowy (znaki zielone). Najbli\u017cszy przystanek autobusowy znajduje si\u0119 w G\u00f3rkach (2,2 km, kursy tylko do Nowego Dworu) inne np. w Lesznie (7,1 km autobus 719 do Warszawy). Ja jad\u0119 prosto niebieskim szlakiem w kierunku Nart. Tu\u017c za Zamczyskiem rozci\u0105ga si\u0119 obszar ochrony \u015bcis\u0142ej „Nart”, utworzony zosta\u0142 w 1951 r. zajmuje 16,5 ha, Jego patronem zosta\u0142 Stanis\u0142aw Richter – nadle\u015bniczy z Nadle\u015bnictwa Kampinos oraz Kromn\u00f3w. By\u0142 m. im. inicjatorem powstania cmentarza \u017co\u0142nierskiego w Granicy ju\u017c w czasie wojny. Ten male\u0144ki teren poro\u015bni\u0119ty jest przez najstarszy drzewostan sosnowy. Niebieski szlak dochodzi do asfaltowej drogi, kt\u00f3ra prowadzi do Kampinosu, skr\u0119cam w lewo i jad\u0119 ni\u0105 ca\u0142y czas prosto. Po drodze mijam charakterystyczn\u0105 kapliczk\u0119 – „Puszcza\u0144sk\u0105 Maryjk\u0119”, opuszczone domostwa i stawy. Po lewej stronie widoczny b\u0119dzie drogowskaz do dawnego Niemieckiego obozu pracy w Nartach. Ksi\u0105dz Jan Twardowski w jednym ze swoich utwor\u00f3w powiedzia\u0142: ,, krzy\u017c przypomina nam drog\u0119 … Widzimy krzy\u017ce przydro\u017cne, na kt\u00f3re jesieni\u0105 spadaj\u0105 li\u015bcie, zim\u0105 \u015bnieg, wiosn\u0105 ciep\u0142y deszcz. Latem rzucaj\u0105 cie\u0144. M\u00f3wimy, „krzy\u017cyk na drog\u0119” – to znaczy „z Bogiem”. Krzy\u017c jest drogowskazem. Mo\u017cna i\u015b\u0107 od krzy\u017ca do krzy\u017ca i jeszcze dalej. Nie jest nieszcz\u0119\u015bciem -jest drog\u0105”. Niemiecki ob\u00f3z pracy w Nartach. W pierwszej po\u0142owie 1940 roku warszawskie przedsi\u0119biorstwo \u201dIn\u017c. Stefan Frech\u201d otrzyma\u0142o zlecenie wykonania prac melioracyjnych na terenie Puszczy Kampinoskiej. W lipcu 1940 roku niemieckie w\u0142adze okupacyjne skierowa\u0142y do rob\u00f3t przygotowawczych 114 robotnik\u00f3w z warszawskiego getta. W po\u0142owie kwietnia 1941 roku przyby\u0142 kolejny transport oko\u0142o 700 warszawskich \u017byd\u00f3w, ale tylko oko\u0142o 400 trafi\u0142o do obozu utworzonego w miejscowo\u015bci Narty (ob. J\u00f3zef\u00f3w), reszt\u0119 skierowano do obozu w \u0141azach Le\u015bnych Oba obozy \u2013 podobnie jak wiele innych \u2013 podlega\u0142y Niemieckiemu Urz\u0119dowi Gospodarki Wodnej (Wasserwirtschaftsamt). Teren obozu w Nartach otoczony by\u0142 drutem kolczastym i strze\u017cony przez niemieckich wartownik\u00f3w. Wzniesiono w nim pi\u0119\u0107 prymitywnych barak\u00f3w z trzypi\u0119trowymi pryczami. Wi\u0119\u017aniowie pracowali w zimnej b\u0142otnistej wodzie przy budowie Kana\u0142u Olszowieckiego odwadniaj\u0105cego rozleg\u0142e Olszowieckie B\u0142oto. \u015aci\u015ble bior\u0105c kopali dwa koryta tego kana\u0142u rozga\u0142\u0119ziaj\u0105ce si\u0119 pod Kosz\u00f3wk\u0105 i J\u00f3zefowem i \u0142\u0105cz\u0105ce ponownie pomi\u0119dzy Kirszytajnowem i Lasocinem. Skrajne wyczerpanie w wyniku niedo\u017cywienia, wych\u0142odzenia i przem\u0119czenia powodowa\u0142o liczne zgony. Stra\u017cnicy nie zezwalali na przerwy w pracy, zmuszali wi\u0119\u017ani\u00f3w do nadludzkiego wysi\u0142ku, bij\u0105c ich pejczami, kijami i kolbami karabin\u00f3w. Atmosfer\u0119 terroru panuj\u0105c\u0105 w Nartach opisa\u0142 Icchak Cukierman we wstrz\u0105saj\u0105cym reporta\u017cu zatytu\u0142owanym W obozie pracy: \u201e Odwadniamy zabagnione pola (\u2026) Stoimy w wodzie i \u0142opatami wyrzucamy piasek na brzeg. Drobny deszcz kropi, ubranie przesi\u0105ka wilgoci\u0105 (\u2026) G\u0142\u00f3d trawi nas bezustannie. Rano dostali\u015bmy po kubku gorzkiej kawy, a 18 deka chleba dadz\u0105 nam wieczorem (\u2026.) Z s\u0105siedniego pola nadchodz\u0105 lagerszuce, wal\u0105 kolbami (\u2026) Krzyki wzmagaj\u0105 si\u0119 (\u2026) Kto\u015b podnosi si\u0119 z rozbit\u0105 twarz\u0105, inny z pokrwawiona szyj\u0105. Wpadaj\u0105 z powrotem do wody, chwytaj\u0105 \u0142opaty i z sercem \u015bci\u015bni\u0119tym, szybkimi ruchami wyrzucaj\u0105 piasek (\u2026) Lagerszuce stoj\u0105 z nastawionymi karabinami (\u2026) W bia\u0142y dzie\u0144 pad\u0142o niespodziewanie czterech ludzi\u00a0 naraz i wieczorem pogrzebano ich w ziemi ko\u0142o g\u00f3rki obok obozu, a nazajutrz wykopano osiem nowych grob\u00f3w (\u2026) Ka\u017cdy dotyka swych zapad\u0142ych policzk\u00f3w i ze strachem patrzy na nowy cmentarz\u201d. Dzi\u0119ki zorganizowanej przez ksi\u0119dza Stanis\u0142awa Cie\u015bli\u0144skiego z Kampinosu akcji pomocy wielu wi\u0119\u017ani\u00f3w przetrwa\u0142o, cho\u0107 ka\u017cdy mieszkaniec okolicznych wsi przy\u0142apany przez Niemc\u00f3w na pr\u00f3bie pomocy \u017cydowskiemu wi\u0119\u017aniowi by\u0142 rozstrzeliwany wraz z nim. Ze wzgl\u0119du na nisk\u0105 wydajno\u015b\u0107 wycie\u0144czonych \u017cydowskich robotnik\u00f3w ob\u00f3z zosta\u0142 zlikwidowany pod koniec maja 1941 roku a wi\u0119\u017aniowe odes\u0142ani do getta w Warszawie. Co najmniej 53 ofiary obozu zosta\u0142y pogrzebane w mogi\u0142ach na wydmach oko\u0142o 150 metr\u00f3w za obozem, nazwanym z czasem \u201eTrupim Pag\u00f3rkiem\u201d lub \u201eKadisznikiem\u201d. Spoczywaj\u0105 tan do dzi\u015b. Informacje o funkcjonowaniu obozu zawdzi\u0119czamy przede wszystkim rabinowi Szymonowi Huberbandowi, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 pobyt w Nartach i przekaza\u0142 spisane w jidysz relacje grupie Oneg Szabat. W\u0142\u0105czone do Archiwum Emanuela Ringelbluma przechowywane s\u0105 obecnie w \u017bydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie. Oto wyci\u0105g z relacji Huberbanda: \u201ePo dw\u00f3ch tygodniach pobytu w obozie przyby\u0142a \u017cydowska komisja lekarska przys\u0142ana przez Gmin\u0119 (\u2026) W momencie przybycia komisji na pag\u00f3rku, to jest na obozowym cmentarzu by\u0142o ju\u017c 20 grob\u00f3w. W tym czasie przyby\u0142a te\u017c niemiecka komisja lekarska, kt\u00f3ra gruntownie zbada\u0142a warunki pracy, a szczeg\u00f3lnie wy\u017cywienie, kt\u00f3re potem poprawi\u0142o si\u0119. Komisja sprawdzi\u0142a tez przyczyn\u0119 tak wielu przypadk\u00f3w \u015bmierci i da\u0142a prawo \u017cydowskiemu lekarzowi do zwolnienia wszystkich chorych i s\u0142abych z pracy. \u017bydowska komisja zbada\u0142a wszystkich i stwierdzi\u0142a, \u017ce po\u0142owa z 400 obozowicz\u00f3w jest niezdolna do pracy (\u2026) Nad ranem komendant zabra\u0142 tych 200 \u017byd\u00f3w zwolnionych przez lekarzy i wys\u0142a\u0142 ich do szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckiej pracy. Nazajutrz pada\u0142 deszcz. Skutek by\u0142 taki, \u017ce siedmiu spo\u015br\u00f3d zwolnionych zmar\u0142o podczas pracy w ulewnym deszczu. Pogrzebano ich tak samo jak poprzednich, nie sprawdzaj\u0105c nawet nazwisk. (\u2026) By\u0142o nas 80 os\u00f3b. Zacz\u0119li\u015bmy maszerowa\u0107. Dzie\u0144 by\u0142 bardzo d\u017cd\u017cysty, ale my nie czuli\u015bmy deszczu na drodze wyzwolenia ze \u015bmiertelnego piek\u0142a. Kiedy byli\u015bmy po drugiej stronie baraku, z daleka po\u017cegnali\u015bmy si\u0119 z pag\u00f3rkiem, na kt\u00f3rym le\u017c\u0105 53 cia\u0142a naszych koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li rozstrzelani, zabici i zmarli. Maszerowali\u015bmy przez wie\u015b. Ciep\u0142o \u017cegna\u0142a nas ca\u0142a chrze\u015bcija\u0144ska ludno\u015b\u0107. Obozowy lekarz J. Kahan powiedzia\u0142 nam, \u017ce gdy b\u0119dziemy przechodzili ko\u0142o domu, gdzie mieszka ksi\u0105dz, on nas pozdrowi, wi\u0119c mamy odpowiedzie\u0107 \u015bci\u0105gaj\u0105c czapki (\u2026) Kiedy przechodzili\u015bmy ko\u0142o jego domu, \u015bci\u0105gn\u0119li\u015bmy czapki a ksi\u0105dz odpowiedzia\u0142 kiwni\u0119ciem g\u0142owy. Wiele zawdzi\u0119czamy ksi\u0119dzu z Kampinosu. Niejeden z nas zawdzi\u0119cza swoje \u017cycie gor\u0105cym wyst\u0105pieniom tego \u015bwietlanego cz\u0142owieka i jego nieznane imi\u0119 na zawsze pozostanie w naszej pami\u0119ci.\u201d. Lubisz to co robi\u0119?\u00a0 B\u0119dzie mi niezmiernie mi\u0142o je\u015bli wypijemy razem kaw\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":15644,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[606,21],"tags":[385,386,299,623,622,24,621],"class_list":["post-11877","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polecane-szlaki","category-puszcza-kampinoska","tag-grabina","tag-kampinos","tag-kampinoski-park-narodowy","tag-niemiecki-oboz-pracy-w-kampinosie","tag-niemiecki-oboz-pracy-w-natach","tag-puszcza-kampinoska","tag-szymanowek"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t