{"id":12290,"date":"2021-10-21T21:20:39","date_gmt":"2021-10-21T19:20:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=12290"},"modified":"2023-09-03T20:43:30","modified_gmt":"2023-09-03T18:43:30","slug":"orla-dawne-zydowskie-miasteczko-kulturowy-tygiel-podlasia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2021\/10\/21\/orla-dawne-zydowskie-miasteczko-kulturowy-tygiel-podlasia\/","title":{"rendered":"Orla \u041e\u0440\u043b\u044f dawne \u017cydowskie miasteczko. Kulturowy tygiel Podlasia."},"content":{"rendered":"\r\n

Pierwszy raz Orl\u0119 odwiedzi\u0142am na pocz\u0105tku pa\u017adziernika, s\u0142o\u0144ce ju\u017c prawie ca\u0142kowicie zasz\u0142o za chmury, a ja tak bardzo chcia\u0142am zobaczy\u0107 s\u0142ynn\u0105 synagog\u0119. Telefon ci\u0105gle si\u0119 wiesza\u0142 a w wyszukiwarce w podpowiedziach tylko Orla szeptucha. Czytaj\u0105c o szeptuchach i podlaskiej magii, wyobra\u017ca\u0142am sobie Orl\u0119 jako male\u0144k\u0105 wiosk\u0119 ze starymi drewnianymi domkami, chyl\u0105cymi si\u0119 ku ziemi. Sama nie wiem czemu. Mo\u017ce chcia\u0142am przenie\u015b\u0107 si\u0119 do krainy magii, do czas\u00f3w kiedy to znachorzy leczyli ludzi. Do czas\u00f3w kiedy na ludzkie troski i choroby najlepszym lekiem by\u0142a modlitwa i mieszanka zi\u00f3\u0142. Tego nie wiem.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kom\u00f3rka prawie roz\u0142adowa\u0142a mi si\u0119 do zera a \u0142adowarka samochodowa przesta\u0142\u0105 dzia\u0142a\u0107. Przy samym wje\u017adzie do Orli jad\u0105c od strony Dubicz Cerkiewnych po prawej stronie stoi drewniana cerkiew. Sp\u0119dzi\u0142am w niej przynajmniej z godzin\u0119, wikary Andrzej na\u0142adowa\u0142 mi telefon. Opowiedzia\u0142 mi o losach cerkwi, wiem ju\u017c jak prawos\u0142awni obchodz\u0105 \u015bwi\u0119ta i \u017ce dwa razy w roku \u015bwi\u0119c\u0105 groby. Nigdy wcze\u015bniej nie spotka\u0142am duchownego, kt\u00f3ry w tak pi\u0119kny spos\u00f3b i z tak\u0105 pasj\u0105 opowiada o wierze o historii o ludziach. Ju\u017c wtedy wiedzia\u0142am, \u017ce musze tu koniecznie wr\u00f3ci\u0107.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Cerkiew pw. \u015aw. Archanio\u0142a Micha\u0142a w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n
\"\"
Cerkiew pw. \u015aw. Archanio\u0142a Micha\u0142a w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Parafia w\u00a0Orli istnia\u0142a ju\u017c na pocz\u0105tku XVI wieku. Pierwotnie nosi\u0142a wezwanie \u015bw. Szymona S\u0142upnika.\u00a0Cerkiew sp\u0142on\u0119\u0142a w czasie wielkiego po\u017caru w 1794 roku. Po po\u017carze w tym samym miejscu zbudowano cerkiew \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a, wy\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1796 roku. Do 1839 roku by\u0142o to cerkiew unicka, p\u00f3\u017aniej prawos\u0142awna.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Orla jest wspania\u0142ym przyk\u0142adem prawdziwego tygla kulturowego. Obok siebie mieszkali tu wyznawcy prawos\u0142awia, katolicyzmu i judaizmu, Bia\u0142orusini, Polacy, \u017bydzi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wa\u017cn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Orli jest zachowana po dzi\u015b dzie\u0144 XVIII-wieczna synagoga. Przed wojn\u0105 Orla by\u0142a w\u00a0trzech czwartych osad\u0105 \u017cydowsk\u0105, niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce prawie 90 % mieszka\u0144c\u00f3w wyznawa\u0142o religi\u0119 moj\u017ceszow\u0105. W\u00a0s\u0105siednim Bielsku nie wolno by\u0142o si\u0119 osiedla\u0107 \u017bydom.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Hitlerowcy zamkn\u0119li \u017byd\u00f3w w\u00a0dw\u00f3ch gettach, a\u00a04 listopada 1942\u00a0r., w\u00a0prawos\u0142awne \u015bwi\u0119to Matki Boskiej Kaza\u0144skiej, wywie\u017ali do Bielska Podlaskiego, a\u00a0stamt\u0105d do obozu zag\u0142ady w\u00a0Treblince. Nikt nie prze\u017cy\u0142.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Synagoga w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

W XVII wieku Orla by\u0142a ogniskiem ruchu kalwi\u0144skiego<\/em>, Radziwi\u0142\u0142owie mieli tu sw\u00f3j zamek. W 1644 roku odby\u0142 si\u0119 w Orli synod dysydent\u00f3w polskich pod przewodnictwem ks. Janusza Radziwi\u0142\u0142a. W XIX wieku dobra przesz\u0142y na ks. Wittgenstein\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Oryginalnym zabytkiem jest tutejsza synagoga, przebudowana z dawnego zboru kalwi\u0144skiego, kt\u00f3rego mury mieli sprzeda\u0107 Radziwi\u0142\u0142owie \u017bydom. Wed\u0142ug legend \u017bydzi kupili budynek dawnego zboru kalwi\u0144skiego od ksi\u0119\u017cnej Radziwi\u0142\u0142owej za 10 tys. kop groszy zebranych wci\u0105gu godziny, kt\u00f3ry przebudowali na b\u00f3\u017cnic\u0119. Informacja ta jest jednak odrzucana przez historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy wprawdzie potwierdzaj\u0105 istnienie w innej cz\u0119\u015bci miasteczka zboru.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Drewniana zabudowa w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wielki po\u017car Orli w 1938 r.<\/span><\/h4>\r\n\r\n\r\n\r\n

18 maja 1938 r. w drewnianym domu nieopodal rynku orla\u0144ska \u017byd\u00f3wka gotowa\u0142a olej lniany, z kt\u00f3rego mia\u0142 powsta\u0107 pokost.\u00a0Do jej sklepu przyszed\u0142 wtedy kto\u015b kupi\u0107 chrzan. Wiej\u0105cy tego dnia silny wiatr str\u0105ci\u0142 gotuj\u0105cy si\u0119 olej, od kt\u00f3rego zaj\u0105\u0142 si\u0119 dom, a potem\u00a0 s\u0105siednie. W ci\u0105gu kilku godzin wypali\u0142o si\u0119 niemal ca\u0142e, zwarto zabudowane centrum Orli. Ogie\u0144 strawi\u0142 550 budynk\u00f3w, w tym 220 dom\u00f3w \u017cydowskich, 25 dom\u00f3w nale\u017c\u0105cych do prawos\u0142awnych i 3 do katolik\u00f3w. Przez kolejne miesi\u0105ce wielu \u017byd\u00f3w pozbawionych dach\u00f3w nad g\u0142ow\u0105 mieszka\u0142o u swoich chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
M\u0142yn przy ulicy Bielskiej 48 w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Lenin w\u00a0ocala\u0142ym m\u0142ynie.<\/span><\/h4>\r\n\r\n\r\n\r\n

Do wielkiego po\u017caru w\u00a01938\u00a0r. rynek zajmowa\u0142y \u017cydowskie\u00a0kramice<\/em>. Troch\u0119 dom\u00f3w \u017bydzi zdo\u0142ali odbudowa\u0107 przed wojn\u0105, rynku ju\u017c niestety nie ma. Gdy si\u0119 m\u0142yn wodny spali\u0142, to \u017byd z\u00a0Polakiem po\u017cyczyli pieni\u0105dze od batiuszki i\u00a0postawili nowy, motorowy. Miele do dzi\u015b.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

M\u0142yn stoi przy wje\u017adzie do wsi, od strony Bielska. Drewniany budynek wygl\u0105da jak wyj\u0119ty z przedwojennej fotografii. W\u00a0\u015brodku, na szczytowej \u015bcianie, na wprost pracuj\u0105cego urz\u0105dzenia, pokryty m\u0105cznym py\u0142em\u00a0\u2013<\/em>\u00a0jak wszystko we m\u0142ynie\u00a0\u2013<\/em>\u00a0wisi portret Lenina<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n

\u2013 By\u0142 jeszcze Stalin, ale kto\u015b go ukrad\u0142<\/em>\u00a0\u2013 m\u00f3wi W\u0142odzimierz Dmitruk, m\u0142ynarz.\u00a0\u2013 A\u00a0tego zostawi\u0142em, niech si\u0119 troch\u0119 pomorduje w\u00a0tym kurzu.<\/em><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Kaplica cmentarna \u015bw. \u015bw. Cyryla i Metodego w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

W p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Orli znajduje si\u0119 cmentarz prawos\u0142awny z pi\u0119kn\u0105 drewnian\u0105 kaplica \u015bw. \u015bw. Cyryla i Metodego. Cerkiew zosta\u0142a wzniesiona w latach 1868\u20131870 z okazji tysi\u0119cznej rocznicy misji Cyryla i Metodego na Morawach. \u015awi\u0105tynia zosta\u0142a porzucona w 1915, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Orli uda\u0142a si\u0119 na bie\u017ce\u0144stwo. Obecnie nabo\u017ce\u0144stwa w cerkwi odbywaj\u0105 si\u0119 jedynie w \u015bwi\u0119to jej patron\u00f3w 24 maja, we wtorek Paschalny, 1 listopada oraz okazjonalnie w czasie pogrzeb\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Kaplica cmentarna \u015bw. \u015bw. Cyryla i Metodego w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej przy ulicy Bielskiej 34 to drewniany budynek, kt\u00f3ry zosta\u0142 zaadoptowany na cele sakralne w 1976 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w Orli.<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n

\u201eKiedy umr\u0119, kiedy skonam, kiedy ju\u017c nie b\u0119dzie mnie niech ta kartka Ci przypomni \u017ce by\u0142a taka, kt\u00f3ra kocha\u0142a Ci\u0119\u00a0\u2013<\/em>\u00a0wpisa\u0142a si\u0119 w\u00a0szkolnej \u0142awie Fejga Miklacka\u201d.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\nW\u00a0pami\u0119tniku Janki Bo\u017cym\u00f3wny najwi\u0119cej jest wpis\u00f3w \u017cydowskich kole\u017canek.<\/cite><\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n
\"\"
Orla.<\/figcaption><\/figure>\r\n

Lubisz to co robi\u0119?\u00a0 B\u0119dzie mi niezmiernie mi\u0142o je\u015bli wypijemy razem kaw\u0119.<\/p>\r\n

\"\"<\/a><\/p>\r\n<\/figure>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pierwszy raz Orl\u0119 odwiedzi\u0142am na pocz\u0105tku pa\u017adziernika, s\u0142o\u0144ce ju\u017c prawie ca\u0142kowicie zasz\u0142o za chmury, a ja tak bardzo chcia\u0142am zobaczy\u0107 s\u0142ynn\u0105 synagog\u0119. Telefon ci\u0105gle si\u0119 wiesza\u0142 a w wyszukiwarce w podpowiedziach tylko Orla szeptucha. Czytaj\u0105c o szeptuchach i podlaskiej magii, wyobra\u017ca\u0142am sobie Orl\u0119 jako male\u0144k\u0105 wiosk\u0119 ze starymi drewnianymi domkami, chyl\u0105cymi si\u0119 ku ziemi. Sama nie wiem czemu. Mo\u017ce chcia\u0142am przenie\u015b\u0107 si\u0119 do krainy magii, do czas\u00f3w kiedy to znachorzy leczyli ludzi. Do czas\u00f3w kiedy na ludzkie troski i choroby najlepszym lekiem by\u0142a modlitwa i mieszanka zi\u00f3\u0142. Tego nie wiem. Kom\u00f3rka prawie roz\u0142adowa\u0142a mi si\u0119 do zera a \u0142adowarka samochodowa przesta\u0142\u0105 dzia\u0142a\u0107. Przy samym wje\u017adzie do Orli jad\u0105c od strony Dubicz Cerkiewnych po prawej stronie stoi drewniana cerkiew. Sp\u0119dzi\u0142am w niej przynajmniej z godzin\u0119, wikary Andrzej na\u0142adowa\u0142 mi telefon. Opowiedzia\u0142 mi o losach cerkwi, wiem ju\u017c jak prawos\u0142awni obchodz\u0105 \u015bwi\u0119ta i \u017ce dwa razy w roku \u015bwi\u0119c\u0105 groby. Nigdy wcze\u015bniej nie spotka\u0142am duchownego, kt\u00f3ry w tak pi\u0119kny spos\u00f3b i z tak\u0105 pasj\u0105 opowiada o wierze o historii o ludziach. Ju\u017c wtedy wiedzia\u0142am, \u017ce musze tu koniecznie wr\u00f3ci\u0107. Parafia w\u00a0Orli istnia\u0142a ju\u017c na pocz\u0105tku XVI wieku. Pierwotnie nosi\u0142a wezwanie \u015bw. Szymona S\u0142upnika.\u00a0Cerkiew sp\u0142on\u0119\u0142a w czasie wielkiego po\u017caru w 1794 roku. Po po\u017carze w tym samym miejscu zbudowano cerkiew \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a, wy\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1796 roku. Do 1839 roku by\u0142o to cerkiew unicka, p\u00f3\u017aniej prawos\u0142awna. Orla jest wspania\u0142ym przyk\u0142adem prawdziwego tygla kulturowego. Obok siebie mieszkali tu wyznawcy prawos\u0142awia, katolicyzmu i judaizmu, Bia\u0142orusini, Polacy, \u017bydzi. Wa\u017cn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Orli jest zachowana po dzi\u015b dzie\u0144 XVIII-wieczna synagoga. Przed wojn\u0105 Orla by\u0142a w\u00a0trzech czwartych osad\u0105 \u017cydowsk\u0105, niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce prawie 90 % mieszka\u0144c\u00f3w wyznawa\u0142o religi\u0119 moj\u017ceszow\u0105. W\u00a0s\u0105siednim Bielsku nie wolno by\u0142o si\u0119 osiedla\u0107 \u017bydom. Hitlerowcy zamkn\u0119li \u017byd\u00f3w w\u00a0dw\u00f3ch gettach, a\u00a04 listopada 1942\u00a0r., w\u00a0prawos\u0142awne \u015bwi\u0119to Matki Boskiej Kaza\u0144skiej, wywie\u017ali do Bielska Podlaskiego, a\u00a0stamt\u0105d do obozu zag\u0142ady w\u00a0Treblince. Nikt nie prze\u017cy\u0142. W XVII wieku Orla by\u0142a ogniskiem ruchu kalwi\u0144skiego, Radziwi\u0142\u0142owie mieli tu sw\u00f3j zamek. W 1644 roku odby\u0142 si\u0119 w Orli synod dysydent\u00f3w polskich pod przewodnictwem ks. Janusza Radziwi\u0142\u0142a. W XIX wieku dobra przesz\u0142y na ks. Wittgenstein\u00f3w. Oryginalnym zabytkiem jest tutejsza synagoga, przebudowana z dawnego zboru kalwi\u0144skiego, kt\u00f3rego mury mieli sprzeda\u0107 Radziwi\u0142\u0142owie \u017bydom. Wed\u0142ug legend \u017bydzi kupili budynek dawnego zboru kalwi\u0144skiego od ksi\u0119\u017cnej Radziwi\u0142\u0142owej za 10 tys. kop groszy zebranych wci\u0105gu godziny, kt\u00f3ry przebudowali na b\u00f3\u017cnic\u0119. Informacja ta jest jednak odrzucana przez historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy wprawdzie potwierdzaj\u0105 istnienie w innej cz\u0119\u015bci miasteczka zboru. Wielki po\u017car Orli w 1938 r. 18 maja 1938 r. w drewnianym domu nieopodal rynku orla\u0144ska \u017byd\u00f3wka gotowa\u0142a olej lniany, z kt\u00f3rego mia\u0142 powsta\u0107 pokost.\u00a0Do jej sklepu przyszed\u0142 wtedy kto\u015b kupi\u0107 chrzan. Wiej\u0105cy tego dnia silny wiatr str\u0105ci\u0142 gotuj\u0105cy si\u0119 olej, od kt\u00f3rego zaj\u0105\u0142 si\u0119 dom, a potem\u00a0 s\u0105siednie. W ci\u0105gu kilku godzin wypali\u0142o si\u0119 niemal ca\u0142e, zwarto zabudowane centrum Orli. Ogie\u0144 strawi\u0142 550 budynk\u00f3w, w tym 220 dom\u00f3w \u017cydowskich, 25 dom\u00f3w nale\u017c\u0105cych do prawos\u0142awnych i 3 do katolik\u00f3w. Przez kolejne miesi\u0105ce wielu \u017byd\u00f3w pozbawionych dach\u00f3w nad g\u0142ow\u0105 mieszka\u0142o u swoich chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w. Lenin w\u00a0ocala\u0142ym m\u0142ynie. Do wielkiego po\u017caru w\u00a01938\u00a0r. rynek zajmowa\u0142y \u017cydowskie\u00a0kramice. Troch\u0119 dom\u00f3w \u017bydzi zdo\u0142ali odbudowa\u0107 przed wojn\u0105, rynku ju\u017c niestety nie ma. Gdy si\u0119 m\u0142yn wodny spali\u0142, to \u017byd z\u00a0Polakiem po\u017cyczyli pieni\u0105dze od batiuszki i\u00a0postawili nowy, motorowy. Miele do dzi\u015b. M\u0142yn stoi przy wje\u017adzie do wsi, od strony Bielska. Drewniany budynek wygl\u0105da jak wyj\u0119ty z przedwojennej fotografii. W\u00a0\u015brodku, na szczytowej \u015bcianie, na wprost pracuj\u0105cego urz\u0105dzenia, pokryty m\u0105cznym py\u0142em\u00a0\u2013\u00a0jak wszystko we m\u0142ynie\u00a0\u2013\u00a0wisi portret Lenina \u2013 By\u0142 jeszcze Stalin, ale kto\u015b go ukrad\u0142\u00a0\u2013 m\u00f3wi W\u0142odzimierz Dmitruk, m\u0142ynarz.\u00a0\u2013 A\u00a0tego zostawi\u0142em, niech si\u0119 troch\u0119 pomorduje w\u00a0tym kurzu.   W p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Orli znajduje si\u0119 cmentarz prawos\u0142awny z pi\u0119kn\u0105 drewnian\u0105 kaplica \u015bw. \u015bw. Cyryla i Metodego. Cerkiew zosta\u0142a wzniesiona w latach 1868\u20131870 z okazji tysi\u0119cznej rocznicy misji Cyryla i Metodego na Morawach. \u015awi\u0105tynia zosta\u0142a porzucona w 1915, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Orli uda\u0142a si\u0119 na bie\u017ce\u0144stwo. Obecnie nabo\u017ce\u0144stwa w cerkwi odbywaj\u0105 si\u0119 jedynie w \u015bwi\u0119to jej patron\u00f3w 24 maja, we wtorek Paschalny, 1 listopada oraz okazjonalnie w czasie pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej przy ulicy Bielskiej 34 to drewniany budynek, kt\u00f3ry zosta\u0142 zaadoptowany na cele sakralne w 1976 roku. \u201eKiedy umr\u0119, kiedy skonam, kiedy ju\u017c nie b\u0119dzie mnie niech ta kartka Ci przypomni \u017ce by\u0142a taka, kt\u00f3ra kocha\u0142a Ci\u0119\u00a0\u2013\u00a0wpisa\u0142a si\u0119 w\u00a0szkolnej \u0142awie Fejga Miklacka\u201d.   W\u00a0pami\u0119tniku Janki Bo\u017cym\u00f3wny najwi\u0119cej jest wpis\u00f3w \u017cydowskich kole\u017canek.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":12738,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[160,20],"tags":[158,637,159,638],"class_list":["post-12290","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-podlasie","category-polska","tag-magiczne-podlasie","tag-orla","tag-podlasie","tag-synagoga-w-orli"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t