{"id":17665,"date":"2024-04-21T08:34:02","date_gmt":"2024-04-21T06:34:02","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=17665"},"modified":"2026-07-25T22:17:24","modified_gmt":"2026-07-25T20:17:24","slug":"kolonisci-niemieccy-w-puszczy-kampinoskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2024\/04\/21\/kolonisci-niemieccy-w-puszczy-kampinoskiej\/","title":{"rendered":"\u015alady osadnictwa ol\u0119derskiego nad Wis\u0142\u0105 i w Puszczy Kampinoskie."},"content":{"rendered":"

Wiosna w Puszczy Kampinoskiej to magiczna pora. Wszystko budzi si\u0119 powoli do \u017cycia. Zakwitaj\u0105 pierwsze przebi\u015bniegi. Drzewa wypuszczaj\u0105 pierwsze m\u0142ode listki. To te\u017c najlepszy okres, \u017ceby odwiedzi\u0107 stare cmentarze ewangelickie. Przyroda jeszcze nie obudzi\u0142a si\u0119 na dobre z zimowego snu, \u0142atwiej wtedy dostrzec prze\u015bwituj\u0105 spod zgni\u0142ych li\u015bci niemiecki napisy wyryte na kamiennych p\u0142ytach. Nowe li\u015bcie nie zas\u0142aniaj\u0105 jeszcze ukrytych w krzakach pomnik\u00f3w. Cmentarze ewangelickie w Puszczy Kampinoskiej niszczej\u0105, co jaki\u015b czas przypomina sobie o nich lokalna spo\u0142eczno\u015b\u0107 i wsp\u00f3lnymi si\u0142ami porz\u0105dkuje teren na kt\u00f3rym osta\u0142y si\u0119 ostatnie nagrobki.<\/p>\n

Sk\u0105d w Puszczy Kampinoskiej wzi\u0119li si\u0119 niemieccy osadnicy?<\/span><\/h2>\n

\u201ePuszcza\u0144skie brzegi by\u0142y trapione kl\u0119sk\u0105 powodzi od niepami\u0119tnych czas\u00f3w. Dramatyczne momenty uwieczni\u0142y wszystkie kroniki puszcza\u0144skie, a zw\u0142aszcza siedemnastowieczna Chronica Parochiae<\/em> z Leoncina, kt\u00f3rej opisy s\u0105 niezmiernie plastyczne. Widzimy jak po falach p\u0142yn\u0105: \u201dDomy \u0141\u00f3\u017cka Krzes\u0142a Kanapy Sto\u0142y Drzewa r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci i ilo\u015bci\u201d<\/em><\/span>.<\/p>\n

Pr\u00f3bowa\u0142 walczy\u0107 z Wis\u0142\u0105 na tym terenie kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski<\/span> osadzaj\u0105c Niemc\u00f3w na prawie holenderskim. Pozosta\u0142y po nich stare zapomniane nazwy: Dziekan\u00f3w Niemiecki, Wik\u00f3w Niemiecki<\/strong><\/span>. A w Kromnowie<\/strong> <\/span>p\u0142otki chru\u015bciane z prze\u0142azami, kt\u00f3re zatrzymywa\u0142y \u017cyzne mady wi\u015blane, nie dozwalaj\u0105c, \u017ceby woda porywa\u0142a je do morza\u201d.<\/p>\n

\"\"
\u0141ab\u0119dzie w Puszczy Kampinoskiej.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u0141ab\u0119dzie w Puszczy Kampinoskiej.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201eWe wsiach panowa\u0142a n\u0119dza. Podr\u00f3\u017cnik francuski Bernardin de Saint Pierre, kt\u00f3ry zwiedza\u0142 Polsk\u0119 w pierwszych latach panowania Stanis\u0142awa Augusta, widzia\u0142 jeszcze skutki poprzedniego okresu. \u201eKmiecie s\u0105 tak brudni \u2013 pisa\u0142 \u2013 \u017ce niechlujstwo ich sta\u0142o si\u0119 ju\u017c przys\u0142owiowe. Nie nosz\u0105 bielizny, nie maj\u0105 krzese\u0142 ani sto\u0142k\u00f3w, \u017cadnych, cho\u0107by najniezb\u0119dniejszych sprz\u0119t\u00f3w. Przez ca\u0142y rok pracuj\u0105 na swoich barbarzy\u0144skich pan\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 nad nimi prawo \u017cycia i \u015bmierci\u201d<\/strong><\/span><\/em>.<\/p>\n

Lustracje osiedli puszcza\u0144skich, przeprowadzone wkr\u00f3tce po \u015bmierci Augusta II Sasa potwierdzaj\u0105 prawd\u0119 s\u0142\u00f3w francuskiego podr\u00f3\u017cnika. Ch\u0142opi mieszkali w \u201emizernych cha\u0142upkach\u201d, jak np. Szymon Paseniak z Ma\u0142ej Wsi, w \u201echa\u0142upkach nie doko\u0144czonych\u201d, jak Micha\u0142 Sieczka z Grochal, mieli \u201ebudy\u201d zamiast dom\u00f3w, jak Marcin Sieczka z tej\u017ce wsi, gnie\u017adzili si\u0119 nawet w \u201echliwie\u201d, jak Grzegorz Krupa z Grochal czy te\u017c nieszcz\u0119sne wdowy: Marcinowa i Kobylina z G\u0142uska. K\u0105t w cudzej sieni zajmowa\u0142 Antoni Gontarz a pusty spichlerz \u2013 J\u00f3zef Barczewski, obaj z Ma\u0142ej Wsi \u2026.<\/p>\n

Po wojnie siedmioletniej, po zlikwidowaniu najdotkliwszych zniszcze\u0144 wojennych rozpocz\u0119to powoli i z trudem odbudowywa\u0107 kraj.<\/p>\n

[*\u0179r\u00f3d\u0142o: Maria Kan, „Wierna Puszcza”.]<\/span><\/p>\n

\"\"
Budzi si\u0119 wiosna w Puszczy Kampinoskiej.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Budzi si\u0119 wiosna w Puszczy Kampinoskiej.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Budzi si\u0119 wiosna w Puszczy Kampinoskiej.<\/figcaption><\/figure>\n

Niemcy po\u015br\u00f3d budnik\u00f3w.<\/span><\/h2>\n

Osadnictwo wok\u00f3\u0142 Puszczy Kampinoskiej, zwi\u0105zane z jej dziejami jest bardzo wcze\u015bnie datowane. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych autor\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107 wsi, wok\u00f3\u0142 niej istnia\u0142a ju\u017c tu w XI wieku, Natomiast we wn\u0119trzu Puszczy, a\u017c do po\u0142owy XVIII wieku, nie by\u0142o jeszcze ewidencjonowanych punkt\u00f3w osiedle\u0144czych. Holendrzy z Wilkowa, kt\u00f3rzy byli zreszt\u0105 Niemcami,<\/span> przybyli w okolice Leoncina w 1778 roku. Holendr\u00f3w nazywano r\u00f3wnie\u017c olendrami i ol\u0119dami.<\/p>\n

O budnikach i holenrach pisa\u0142 w swojej pracy Kazimierz Heymanowski „Budnicy i „holendrzy: w dziejach gospodarstwa le\u015bnego na Mazowszu”<\/span><\/em>. Olendrzy byli wolnymi lud\u017ami a budnicy „nigdy nie przestali by\u0107 wolnymi dzier\u017cawcami maj\u0105cymi mo\u017cliwo\u015b\u0107 opuszczenia dziedzica na kt\u00f3rego gruncie siedzieli. Budnicy byli rdzennymi Polakami. Znany jest jednak przyk\u0142ad, gdy po\u015br\u00f3d nich znale\u017ali si\u0119 Niemcy<\/span>. Mianowicie, mi\u0119dzy 49 budnikami przebywaj\u0105cymi w Puszczy Kampinoskiej, w 1765 roku najprawdopodobniej dw\u00f3ch by\u0142o pochodzenia niemieckiego – Lazer i Millens<\/span>. (…..) Nie wykluczone wi\u0119c, \u017ce mog\u0142o by\u0107 w tym czasie wi\u0119cej ni\u017c dw\u00f3ch budnik\u00f3w pochodzenia niemieckiego, ale og\u00f3lna ich liczba zapewne nie przekracza\u0142a zaledwie kilku.<\/p>\n

\"\"
Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Przebi\u015bniegi przy dawny ko\u015bciele ewangelickim w Nowym Secyminie.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/figcaption><\/figure>\n

Budnik\u00f3w, z uwagi na ich tryb \u017cycia zwanych tu r\u00f3wnie\u017c „lo\u017anymi lud\u017ami”.\u00a0<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

W okresie w kt\u00f3rym wi\u0105\u017cemy pojawienie si\u0119 na Mazowszu okre\u015blonego wy\u017cej typu osadnictwa udzia\u0142 w nim Holendr\u00f3w nale\u017ca\u0142 do nader rzadkich wypadk\u00f3w, byli to bowiem niemal wy\u0142\u0105cznie Niemcy<\/span>, nierzadko towarzyszyli im Polacy. Z udzia\u0142em Flamand\u00f3w nale\u017ca\u0142oby \u0142\u0105czy\u0107 tylko pierwsze kolonie tego typu zak\u0142adane na \u017cu\u0142awach a z czasem r\u00f3wnie\u017c w okolicach Poznania. Og\u00f3lnie przyj\u0119\u0142o si\u0119 ocenia\u0107 ich przydatno\u015b\u0107 jak fachowc\u00f3w w zakresie zagospodarowania nadbrze\u017cnych grunt\u00f3w zalewowych – jako wysokiej rangi, na \u00f3wczesne czasy, meliorant\u00f3w. Istniej\u0105 jednak i przyk\u0142ady osiedlania si\u0119 „Holendr\u00f3w” r\u00f3wnie\u017c na terenach nie wymagaj\u0105cych melioracji wodnych.<\/p>\n

Kolonie holenderskie, charakteryzowa\u0142y si\u0119 szeroko poj\u0119tym samorz\u0105dem, kt\u00f3rego wyrazem by\u0142o powo\u0142ywanie so\u0142tysa oraz radnych z wyboru gromady. Umowy zawierane przez „Holendr\u00f3w” na wykorzystywanie grunt\u00f3w przewa\u017cnie obejmowa\u0142y okresy od lat kilkunastu do kilkudziesi\u0119ciu. Zastrzegali te\u017c oni sobie zak\u0142adanie szk\u00f3\u0142ek dla swych dzieci i utrzymanie w\u0142asnym kosztem nauczyciela. Przewa\u017cnie wyra\u017cano te\u017c zgod\u0119 na odbywanie przez nich, wg obrz\u0105dku, praktyk religijnych (w wi\u0119kszo\u015bci byli protestantami<\/span>).<\/p>\n

\"\"
Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Kapliczka przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim w Nowym Secyminie.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Przebi\u015bniegi.<\/figcaption><\/figure>\n

Prawo holenderskie przesta\u0142o dzia\u0142a\u0107 na obszarze Kr\u00f3lestwa Polskiego po wej\u015bciu w \u017cycie ukazu carskiego uw\u0142aszczaj\u0105cego ch\u0142op\u00f3w (1864 rok).<\/p>\n

Wsie ol\u0119derskie (ulic\u00f3wki i rz\u0119d\u00f3wki).<\/span><\/h2>\n

Do XVIII wieku tereny nadwi\u015bla\u0144skie, zagro\u017cone wylewami rzeki, by\u0142y s\u0142abo zasiedlone. Mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Puszcz\u0105 le\u017ca\u0142y jedynie wsie: Secymin, Wilk\u00f3w, Gniewniewice, G\u0142usk, Grochale i Kazu\u0144. W 2 po\u0142owie XVIII wieku na obszary te dotar\u0142o osadnictwo holenderskie. Przyk\u0142adem umowy z Holendrami na wykarczowanie lasu w calu za\u0142o\u017cenia kolonii nad rzek\u0105 jest umowa z dnia 1 lipca 1764 roku zawarta mi\u0119dzy Janem Augustem Hilzenem<\/span>, wojewod\u0105 mi\u0144skim dzier\u017cawc\u0105 d\u00f3br Kazu\u0144, a przedstawicielami osadnik\u00f3w, uzupe\u0142niona w 1773 roku. Na jej mocy koloni\u015bci zostali\u00a0 na 7 lat zwolnieni z p\u0142acenia czynszu z grunt\u00f3w przeznaczonych do wykarczowania, nieodp\u0142atnie otrzymali drewno na postawienie zabudowa\u0144 mieszkalnych i gospodarczych, opa\u0142 i ogrodzenie zagr\u00f3d. Mogli r\u00f3wnie\u017c za odpowiedni\u0105 op\u0142at\u0105 ustalon\u0105 ka\u017cdorazowo przez w\u0142a\u015bciciela grunt\u00f3w sprzedawa\u0107 w Warszawie drewno z wykarczowanego terenu oraz w\u0119giel drzewny wypalony z drzew, Nast\u0119pni przybysze osadzeni zostali w Kazuniu w latach 1773 i 1786.<\/p>\n

Kolejn\u0105 wsi\u0105 powsta\u0142\u0105 na tym prawie jest Wilk\u00f3w<\/span>, Stanis\u0142aw August w dniu 5 lutego 1778 roku potwierdza za\u0142o\u017cenie „kontraktu emfiteucznego na zaro\u015ble we wsi Wilkowie uczciwym Holendrom wy\u017cej wyra\u017conym przez urodzonego Gutakowskiego, starosty kampinowskiego danego”.\u00a0\u00a0<\/span><\/em><\/p>\n

Jan Sza\u0142ygin bada\u0142 osadnictw olenderskie na Mazowszu. Zaobserwowa\u0142, ze dla wsi holenderskich charakterystyczne s\u0105 trzy typy zabudowa\u0144 dzia\u0142ki siedliskowej: fryzyjski, niemiecki i polski.<\/p>\n