{"id":18937,"date":"2025-11-02T21:39:29","date_gmt":"2025-11-02T20:39:29","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=18937"},"modified":"2025-11-02T21:46:13","modified_gmt":"2025-11-02T20:46:13","slug":"olenderski-park-etnograficzny-w-wielkiej-nieszawce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2025\/11\/02\/olenderski-park-etnograficzny-w-wielkiej-nieszawce\/","title":{"rendered":"Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce."},"content":{"rendered":"

Osadnictwo olenderskie zaprz\u0105ta moj\u0105 g\u0142ow\u0119 ju\u017c od kilku lat. Szukam informacji o osadnikach, kt\u00f3rzy zamieszkiwali kiedy\u015b na terenach dzisiejszej Puszczy Kampinoskiej. Pozosta\u0142o po nich tylko kilka nagrobk\u00f3w, ukrytych po\u015br\u00f3d drzew i pag\u00f3rki (terpy) na kt\u00f3rych budowali swoje domy. Okolice Warszawy zamieszkiwali g\u0142\u00f3wnie Niemcy.<\/p>\n

Do Olenderskiego Parku Etnograficznego w Wielkiej Nieszawce<\/strong> <\/span>wybra\u0142am si\u0119 w maju, kwit\u0142y wtedy maki i chabry, dzie\u0144 by\u0142 pi\u0119kny, pachnia\u0142o wiosn\u0105.<\/p>\n

Cz\u0119sto odwiedzam Skansen Osadnictwa Nadwi\u015bla\u0144skiego w Wi\u0105czeminie Polskim, uwielbiam klimat jaki tam panuje, a to wszystko dzi\u0119ki ludziom, bo to Oni tworz\u0105 miejsca. I na taki klimat liczy\u0142am w Wielkiej Nieszawce, czego\u015b zabrak\u0142o, nie by\u0142o przewodnika, nie by\u0142o ludzi, by\u0142a cisza i spok\u00f3j. W dw\u00f3ch chatach spotka\u0142am Panie, kt\u00f3re opowiedzia\u0142y mi troch\u0119 o ludziach, kt\u00f3rzy tu \u017cyli i oprowadzi\u0142y mnie po izbach. Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce tam pojecha\u0142am, mam nadziej\u0119, \u017ce jeszcze kiedy\u015b uda mi si\u0119 tam wr\u00f3ci\u0107, mo\u017ce przy okazji jakiego\u015b \u015bwi\u0119ta, kto wie.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Kilka s\u0142\u00f3w o tym kim byli olendrzy.<\/span><\/h3>\n

Mianem olendr\u00f3w okre\u015blano pocz\u0105tkowo osadnik\u00f3w z Niderland\u00f3w i Fryzji, kt\u00f3rzy przybyli w XVI w. na Tereny Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych i Kr\u00f3lewskich. Byli to wyznawcy protestanckiej grupy menonit\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli opu\u015bci\u0107 rodzinne ziemie w poszukiwaniu tolerancji, w zwi\u0105zku z prze\u015bladowaniami religijnymi. Wynika\u0142y one m.in. z odmowy s\u0142u\u017cby wojskowej, motywowanej zasadami ewangelicznymi. Swobod\u0119 wyznawania wiary znale\u017ali w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/p>\n

Przyczyn\u0105 ich osadnictwa by\u0142a ch\u0119\u0107 powi\u0119kszenia zysk\u00f3w przez w\u0142a\u015bcicieli ziemskich poprzez zagospodarowanie nieu\u017cytk\u00f3w a wzgl\u0119dna tolerancja religijna panuj\u0105ca w \u00f3wczesnej Polsce (zw\u0142aszcza w por\u00f3wnaniu z sytuacj\u0105 w innych krajach w Europie) pozwala\u0142a znale\u017a\u0107 im now\u0105 ojczyzn\u0119.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Kim byli menonici?<\/span><\/h3>\n

W 1525 r. w Zurychu w\u015br\u00f3d wyznawc\u00f3w doktryny religijnej Ulricha Zwinglego powsta\u0142a pierwsza gmina anabaptyst\u00f3w. Odrzucali oni chrzest niemowl\u0105t, wyznawali idee ko\u015bcio\u0142a jak gminy braterskiej za wsp\u00f3lnot\u0105 d\u00f3br, rezygnowali ze \u015bwi\u0105ty\u0144, przedmiot\u00f3w kultu, domagali si\u0119 rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Obowi\u0105zywa\u0142 ich zakaz sk\u0142adania przysi\u0105g i pe\u0142nienia \u015bwieckich urz\u0119d\u00f3w, sprzeciwiali si\u0119 karze \u015bmierci oraz prowadzeniu wojen. Pojawili si\u0119 w Szwajcarii, Niemczech i Niderlandach. Ich spo\u0142eczno-religijny radykalizm spowodowa\u0142, \u017ce byli zwalczani przez katolik\u00f3w, jak i innych protestant\u00f3w. Na skutek represji cz\u0119\u015b\u0107 anabaptyst\u00f3w odesz\u0142a od zasad pacyfizmu i wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w Niemczech w tzw. wojnie ch\u0142opskiej (1524-1526). W 1535 roku anabapty\u015bci opanowali zbrojnie miasto M\u00fcnster. Zosta\u0142o ono jednak zdobyte przez katolik\u00f3w, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 anabaptyst\u00f3w zgin\u0119\u0142a.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Po upadku radykalnego anabaptyzmu zwolennicy nurtu pacyfistycznego zacz\u0119li skupia\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 nowego ideologa. By\u0142 nim Menno Simons<\/strong><\/span> (1496-1561), katolicki ksi\u0105dz z Fryzji, kt\u00f3ry w 1536r. przyj\u0105\u0142 powt\u00f3rny chrzest. Jego zwolennik\u00f3w zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 mianem „menonit\u00f3w<\/strong><\/span>„. W ich spo\u0142eczno\u015bci wszelkie decyzje podejmowano kolegialnie, a wszyscy jej cz\u0142onkowie w kwestiach prawnych i maj\u0105tkowych byli sobie r\u00f3wni. W \u017cyciu codziennym cechowa\u0142a ich skromno\u015b\u0107. Stronili od luksus\u00f3w, u\u017cywaj\u0105c jedynie prostych sprz\u0119t\u00f3w i ubra\u0144. Nie pili alkoholu i nie palili tytoniu.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Z biegiem czasu termin olender\/ol\u0119der utraci\u0142 swoje etniczne znaczenie i zacz\u0105\u0142 by\u0107 u\u017cywany w stosunku do innych osadnik\u00f3w – Niemc\u00f3w (luteran\/ewangelik\u00f3w), a tak\u017ce w mniejszym stopniu Polak\u00f3w (katolik\u00f3w)<\/strong><\/span>, kt\u00f3rzy cieszyli si\u0119 przywilejami opartymi na systemie prawnym wprowadzonym pierwotnie dla osadnik\u00f3w z Niderland\u00f3w.<\/p>\n

[*\u0179r\u00f3d\u0142o” Przewodnik Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.]<\/span><\/p>\n

Osadnictwo olenderskie w Wielkiej i Ma\u0142ej Nieszawce.<\/span><\/h3>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Pierwsi holenderscy osadnicy osiedlili si\u0119 w 1574 r. na prawym brzegu Wis\u0142y w Starym Toruniu<\/strong><\/span>. Kontrakt osadniczy wygas\u0142 w 1594 r. i toru\u0144scy mieszczanie, niech\u0119tni menonickim olendrom, ju\u017c go nie przed\u0142u\u017cyli. Zmuszeni do opuszczenia Starego Torunia znale\u017ali schronienie ma lewym brzegu Wis\u0142y we wsiach Wielka i Ma\u0142a Nieszawka<\/span><\/strong>.<\/p>\n

W 1603 r. kr\u00f3l Polski Zygmunt III Waza wystawi\u0142 dla nieszawskich Holendr\u00f3w wyznania menonickiego oficjalny przywilej. Otrzymali oni na u\u017cytkownie na 40 lat wsie Wielk\u0105 i Ma\u0142\u0105 Nieszawk\u0119 wraz z 62 \u0142anami, 4 morgami i 10 pr\u0119tami. Ka\u017cdy gospodarz p\u0142aci\u0142 co roku z jednego \u0142ana 30 gulden\u00f3w. Pozwalano im na wycink\u0119 drzew na potrzeby w\u0142asne oraz na warzenie piwa lub jego zakup. Zwolnieni byli z obowi\u0105zku dostarczania powod\u00f3w i s\u0142u\u017cby wojskowej. Otrzymali przywilej po\u0142owu ryb w Wi\u015ble, lecz zabroniono im polowa\u0144 na \u0142own\u0105 zwierzyn\u0119.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

„Kto\u015b tutaj by\u0142 i by\u0142, a potem nagle znikn\u0105\u0142 i uporczywie go nie ma”.<\/span><\/h3>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Jedn\u0105 z materialnych pozosta\u0142o\u015bci w krajobrazie kulturowym po osadnikach olenderskich s\u0105 cmentarze. Muzeum podj\u0119\u0142o inicjatyw\u0119 pozyskania z r\u00f3\u017cnych cmentarzy z Doliny Dolnej Wis\u0142y najcenniejszych przyk\u0142ad\u00f3w sztuki sepulkralnej i urz\u0105dzono z nich lapidarium.<\/p>\n

Prezentowane s\u0105 tu nagrobki z nekropolii menonickich i ewangelickich z Sosn\u00f3wki, S\u0142o\u0144ska, Wielkich \u0141unaw i Torunia (cmentarz \u015bw. Jerzego – cz\u0119\u015b\u0107 ewangelicko-augsburska).<\/p>\n

Najstarsze pochodz\u0105 z 1691 r i 1791 r. a najm\u0142odszy z pocz\u0105tku XX w.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

W obr\u0119b Olenderskiego Parku w\u0142\u0105czony zosta\u0142 cmentarz u\u017cytkowany przez menonit\u00f3w oraz luteran mieszkaj\u0105cych w Wielkiej i Ma\u0142ej Nieszawce. O menonickim pochodzeniu \u015bwiadcz\u0105 takie nazwiska na nagrobkach jak: Heise, Jantz, natomiast o lutera\u0144skim:\u00a0 Dopslaff i Hammermeister.<\/p>\n

Zachowa\u0142o si\u0119 ponad 150 zaznaczonych miejsc poch\u00f3wk\u00f3w. Najstarsze nagrobki pochodz\u0105 z 2 po\u0142. XVIII w., a najwcze\u015bniejsza zachowana data to 1847 r. Te r\u00f3\u017cne formy nagrobk\u00f3w wykonano z materia\u0142\u00f3w takich jak marmur, granit i piaskowiec. Najcz\u0119\u015bciej nagrobki wykonywano w zak\u0142adach kamieniarskich. Na kilku z nich znajduje si\u0119 sygnatura kamieniarza: A. Irmer Thorn.<\/strong><\/span> Ten toru\u0144ski rzemie\u015blnik wykonywa\u0142 nagrobki marmurowe i cementowe oraz ogrodzenia grob\u00f3w z \u017celiwa z ozdobnymi elementami kutymi z metalu.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

W sztuce sepulkralnej bardzo wa\u017cnym aspektem jest symbolika form nagrobk\u00f3w i zastosowanych materia\u0142\u00f3w dekoracyjnych. Motyw drzewa i pnia d\u0119bu by\u0142 metafor\u0105 przemijania \u017cycia ludzkiego. \u015aci\u0119ty pie\u0144 m\u00f3g\u0142 symbolizowa\u0107 nag\u0142\u0105 \u015bmier\u0107, natomiast wyrastaj\u0105ce m\u0142ode p\u0119dy z li\u015b\u0107mi nadziej\u0119 na zmartwychwstanie. Anio\u0142y s\u0105 stra\u017cnikami grobu o po\u015brednikami mi\u0119dzy Bogiem a cz\u0142owiekiem. Mog\u0105 symbolizowa\u0107 tak\u017ce lot duszy zmar\u0142ego do nieba. Ga\u0142\u0105zki palowe oznacza\u0142y moralno\u015b\u0107, sprawiedliwo\u015b\u0107 oraz zwyci\u0119stwo nad grzechem i \u015bmierci\u0105. S\u0105 tak\u017ce, podobnie jak r\u00f3\u017ce symbolem cierpienia. \u015aci\u0119te r\u00f3\u017ce odnosi\u0142y si\u0119 do przemijania czasu i nietrwa\u0142o\u015bci \u017cycia. Bluszcz oznacza\u0142 trwa\u0142o\u015b\u0107, przyja\u017a\u0144, wierno\u015b\u0107 i nie\u015bmiertelno\u015b\u0107. Wiecznie zielone li\u015bcie symbolizuj\u0105 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 i odrodzenie.\u00a0Na granicy cmentarza sadzono krzewy lilaku pospolitego, kt\u00f3rego fioletowy kolor symbolizuje smutek i \u017ca\u0142ob\u0119.<\/p>\n

Na nagrobkach uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 16 nazwisk:<\/strong><\/span> Mathilde Schliewa, Gustaw Heise, Udo Dopslaff, Johan Hammermeister, Maria Hammermeister ( z domu Knopf), Paul i Anna Heise, Anna Janz (z domu Nirkel), Conelius Janz, Wilhemine Heise (z domu Heyer), Eduard Heise, Ewa Barhl, Johann Schmidt, Franz Heise, Metha o Alfred Knopf, Robert Knopf.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Kilka s\u0142\u00f3w o tym jak mieszkali olendrzy.<\/span><\/h3>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

W Olenderskim Parku Etnograficznym odtworzono fragment nadwi\u015bla\u0144skiej osady zamieszka\u0142ej przez olendr\u00f3w w XIX i XX wieku. Na 5 hektarach zrekonstruowano uk\u0142ad wsi najbardziej charakterystycznej dla obszaru Doliny Dolnej Wis\u0142y, czyli tzw. rz\u0105d\u00f3wk\u0119 bagienn\u0105<\/strong><\/span>. \u0141\u0105cznie przeniesiono 6 zabytkowych budynk\u00f3w mieszkalnych i gospodarczych.<\/p>\n

Zgodnie z olenderskimi zasadami osiedlania si\u0119 siedliska w parku ulokowano wzd\u0142u\u017c wytyczonej drogi biegn\u0105cej przy rzece i ustawiono je pod skosem. W razie powodzi chroni\u0142o to mieszkanie przed nieczysto\u015bciami z budynku inwentarskiego. Jedn\u0105 z zagr\u00f3d wzniesiono na terpie – sztucznie usypanym pag\u00f3rku<\/strong><\/span>, kt\u00f3ry chroni\u0142 gospodarstwo przed zalaniem.<\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Nad \u0142\u00f3\u017ckiem wisi du\u017cy obraz malowany na szkle z sentencj\u0105 w j\u0119zyku niemieckim:<\/p>\n

„Wiara mi\u0142o\u015b\u0107 nadzieja\u00a0\u00a0<\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Wiara pociesza tam gdzie mi\u0142o\u015b\u0107 p\u0142acze<\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Nadzieja nie pozwala zosta\u0107 zha\u0144bionym”<\/em><\/span><\/span><\/p>\n

\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce.<\/figcaption><\/figure>\n

Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce<\/strong><\/span><\/h3>\n

ul. Mennonit\u00f3w 14<\/strong>,\u00a0<\/span><\/p>\n

Wielka Nieszawka<\/strong><\/span><\/p>\n

Godziny otwarcia<\/strong><\/span><\/h3>\n

maj-wrzesie\u0144<\/span><\/h4>\n