{"id":8812,"date":"2021-03-30T07:41:20","date_gmt":"2021-03-30T05:41:20","guid":{"rendered":"https:\/\/bloganki.pl\/?p=8812"},"modified":"2024-05-02T13:07:46","modified_gmt":"2024-05-02T11:07:46","slug":"wilkow-nad-wisla-zawitala-wiosna-do-krainy-olendrow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/2021\/03\/30\/wilkow-nad-wisla-zawitala-wiosna-do-krainy-olendrow\/","title":{"rendered":"Wilk\u00f3w nad Wis\u0142\u0105 – Zawita\u0142a wiosna do „Krainy Olendr\u00f3w”."},"content":{"rendered":"\r\n
\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Wilkowie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Zawita\u0142a wiosna do Puszczy Kampinoskiej, zawita\u0142a te\u017c do „Krainy Ol\u0119dr\u00f3w”. Ju\u017c w XV w. sprowadzono do Polski osadnik\u00f3w z Holandii, Flandrii i Fryzji, obeznanych z gospodarowaniem na terenach zalewanych przez powodzie. Na mazowieckim Powi\u015blu pojawili si\u0119 oni w XVIII w. Cho\u0107 najcz\u0119\u015bciej byli Niemcami, zwyczajowo nazywano ich wszystkich Olendrami. Umiej\u0119tnie wykorzystywali mu\u0142 rzeczny u\u017cy\u017aniaj\u0105cy grunty, kt\u00f3re z raku na rok dawa\u0142y lepsze plony, Domy budowali na usypanych sztucznie wzg\u00f3rkach, pola grodzili wyplatanymi wiklinowymi p\u0142otami. Tworzyli doskonale zorganizowane wsp\u00f3lnoty. W wyniku II wojny \u015bwiatowej musieli opu\u015bci\u0107 swoje sio\u0142a.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Do dzi\u015b przetrwa\u0142y \u015blady ich gospodarki: nieliczne domy, kaplice, opuszczone cmentarze. Trafiaj\u0105 si\u0119 w otoczeniu szosy wiod\u0105cej wzd\u0142u\u017c Wis\u0142y z Kazunia ku zachodowi, przez Leoncin i Kamion do I\u0142owa. W Kazuniu stoi jeszcze dawny dom modlitwy mennonit\u00f3w, prze\u015bladowanego pacyfistycznego od\u0142amu anabaptyst\u00f3w, osiedlaj\u0105cych si\u0119 na ziemiach, kt\u00f3rymi inni wzgardzili. W wielu wsiach, np. w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 domy „olenderskie”, stoj\u0105ce na usypanych sztucznie wzg\u00f3rkach, pod jednym dachem kryj\u0105ce cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105. Coraz mniej jest natomiast charakterystycznych dla „olenderskiej” gospodarki wiklinowych p\u0142otk\u00f3w, cho\u0107 tu i \u00f3wdzie mo\u017cna je jeszcze zobaczy\u0107.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[*\u0179r\u00f3d\u0142o: Lechos\u0142aw Herz „Puszcza Kampinoska przewodnik”]<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Wilkowie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Charakterystyczne dla krajobrazu wsi olenderskiej (ol\u0119derskiej) by\u0142y, obok row\u00f3w i staw\u00f3w melioracyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y gromadzi\u0107 i odprowadza\u0107 z p\u00f3l nadmiar w\u00f3d, wa\u0142y przeciwpowodziowe i sztucznie usypane wzg\u00f3rki, na kt\u00f3rych lokowano ca\u0142\u0105 zagrod\u0119. Wa\u0142y os\u0142aniaj\u0105ce ziemie i gospodarstwa osadnik\u00f3w przed wylewami w\u00f3d by\u0142y pierwotnie stosunkowo niewielkie, wody wiosenne cz\u0119sto mocno je nadwyr\u0119\u017ca\u0142y. Dlatego te\u017c, aby kra z Wis\u0142y nie nap\u0142ywa\u0142a na nizin\u0119, aby zbyt wartki pr\u0105d nie niszczy\u0142 budynk\u00f3w, sadzono wierzby i topole, kt\u00f3re mia\u0142y zabezpieczy\u0107 okolic\u0119 od nap\u0142ywu lod\u00f3w i czynienie przez niego szk\u00f3d. Dopiero w miar\u0119 up\u0142ywu czasu zacz\u0119to usypywa\u0107 wi\u0119ksze wa\u0142y, skuteczniej opieraj\u0105ce si\u0119 naporowi w\u00f3d rzecznych. Powstawa\u0142y nawet zwi\u0105zki wa\u0142owe, kt\u00f3re za zadanie obra\u0142y sobie budow\u0119 i konserwacj\u0119 wa\u0142\u00f3w przeciwpowodziowych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Gospodarka olenderska (ol\u0119derska) by\u0142a praktycznie gospodark\u0105 roln\u0105.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Wilkowie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Podstaw\u0119 gospodarki olenderskiej (ol\u0119derskiej) stanowi\u0142a uprawa zb\u00f3\u017c (j\u0119czmienia, owsa, pszenicy), ziemniak\u00f3w i burak\u00f3w cukrowych ( zw\u0142aszcza w XIX wieku) oraz hodowla byd\u0142a rasowego, a tak\u017ce koni. W ramach jednego gospodarstwa trzymano zazwyczaj 5-15 kr\u00f3w, z mleka kt\u00f3rych produkowano tradycyjne sery holenderskie, m.in. goud\u0119. Opr\u00f3cz kr\u00f3w trzymano r\u00f3wnie\u017c trzod\u0119 chlewn\u0105 – przewa\u017cnie na w\u0142asne potrzeby. Sadzono wiklin\u0119 z kt\u00f3rej wyplatano kosze. Bardzo dobrze rozwin\u0119\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sadownictwo – hodowano ciesz\u0105ce si\u0119 powodzeniem odmiany jab\u0142ek, \u015bliwek i gruszek.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mas\u0142o jab\u0142kowe<\/h4>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n

We\u017a oko\u0142o pi\u0119ciu kilogram\u00f3w jab\u0142ek, obierz je i wydr\u0105\u017c gniazda. Przepu\u015b\u0107 jab\u0142ka przez maszynk\u0119 do mielenia mi\u0119sa. Z tak uzyskanych trzech litr\u00f3w jab\u0142ecznika odlej jeden litr, zmieszaj z czterema laskami cynamonu i p\u00f3\u0142 kilograma cukru. Prze\u0142\u00f3\u017c zmielone jab\u0142ka oraz jab\u0142ecznik rozmieszany z cukrem i cynamonem do pobielonego kot\u0142a miedzianego. Rozpal pod kot\u0142em ogie\u0144 i podgrzewaj go do temperatury oko\u0142o 120 stopni Celsjusza. Gotuj, stale mieszaj\u0105c. Co pewien czas dolewaj pozosta\u0142e dwa litry jab\u0142ecznika. Po sze\u015bciu godzinach gotowania wyjmij laski cynamonu i nape\u0142nij otrzymanym mas\u0142em jab\u0142kowym przygotowane wcze\u015bniej s\u0142oje. Nast\u0119pnie poddaj je pasteryzacji i na gor\u0105co zamknij, Mas\u0142em jab\u0142kowym mo\u017cesz smarowa\u0107 chleb i ciasta.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mus ze \u015bliwek<\/h4>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n

We\u017a p\u00f3\u0142 kilograma \u015bliwek i \u0107wier\u0107 kilograma rodzynek. Zalej je dwiema szklankami wody, Doprowad\u017a do wrzenia i gotuj a\u017c owoce b\u0119d\u0105 zupe\u0142nie mi\u0119kkie i zaczn\u0105 si\u0119 rozpada\u0107. Dodaj szklank\u0119 cukru, trzy szczypty zmielonego cynamonu i p\u00f3\u0142 \u0142y\u017ceczki sproszkowanego any\u017cu.<\/p>\r\n

W szklance mleka rozr\u00f3b trzy czubate \u0142y\u017cki m\u0105ki z trzema szczyptami soli. Wlej ostro\u017cnie do \u015bliwek. Ca\u0142y czas gotuj\u0105c owoce na wolnym ogniu, dodaj jeszcze po szklance \u015bmietany i soku z jab\u0142ek. Zdejmij garnek z ognia. Mus podawaj z domowym makaronem.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

[*Przepisy pochodz\u0105 z ksi\u0105\u017cki Wojciecha Marchlewskiego „Mennonici \u017cycie codzienne od kuchni”].<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Niemal wszystkie osady zak\u0142adane by\u0142y na postrz\u0119pionych przez polodowcowe wody sandrach i wydmach moreny czo\u0142owej. Charakterystyczne dla osadnictwa holenderskiego by\u0142o to, \u017ce ka\u017cdy osadnik otrzymywa\u0142 pole w jednym kawa\u0142ku, a nie, jak w kolonizacji na prawie niemieckim, tworzy\u0142 tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119. Gleby uprawiane przez kolonist\u00f3w by\u0142y przewa\u017cnie s\u0142abe i zapiaszczone.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W Wilkowie nad Wis\u0142\u0105 dominowa\u0142o gospodarstwo wielkoch\u0142opskie, kt\u00f3re powstawa\u0142o sporadycznie. Najbogatszym gospodarzem w Wilkowie by\u0142 kolonista Brokopp,<\/strong> trudni\u0142 si\u0119 hodowl\u0105 koni<\/strong>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ocali\u0107 od zapomnienia – Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Odwiedzi\u0142am ten cmentarz po raz trzeci, pierwszy raz by\u0142am tu ponad rok temu w Dzie\u0144 Zaduszny, pali\u0142y si\u0119 \u015bwiece. Lokalna spo\u0142eczno\u015b\u0107 dba o swoich dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po II wojnie \u015bwiatowej \u015blady po osadnictwie olenderskim (ol\u0119derskim) zacz\u0119\u0142y szybko niszcze\u0107 i zanika\u0107. Niemiecki napisy na nagrobkach sprawia\u0142y b\u00f3l. Do dzi\u015b niekt\u00f3re cmentarze ewangelickie s\u0105 poro\u015bni\u0119te krzakami. Na szcz\u0119\u015bcie lokalne spo\u0142eczno\u015bci zacz\u0119\u0142y podejmowa\u0107 coraz wi\u0119cej dzia\u0142a\u0144, by ocali\u0107 od zapomnienia tych dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Puszczy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (0l\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Olender (Ol\u0119der) znaczy\u0142o wolny.<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wsie olenderskie by\u0142y specyficznymi wsp\u00f3lnotami na tle feudalnej Rzeczypospolitej. Andrzej Frycz Modrzewski w dziele \u201eO naprawie Rzeczypospolitej\u201d tak scharakteryzowa\u0142 po\u0142o\u017cenie polskich ch\u0142op\u00f3w w XVI wieku:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n

Nale\u017cy oczy na to otworzy\u0107, \u017ce \u017cywot ch\u0142opa nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od \u017cywota niewolnika, \u017ce zawsze on przykuty do p\u0142uga i ziemi, \u017ce od rana do nocy pracuje czy to dla siebie, czy swego pana. Wielu z nich starczy chleba ledwo na p\u00f3\u0142 roku; przez reszt\u0119 roku wiod\u0105 \u017cycie w okrutnej n\u0119dzy.<\/em><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

Natomiast Olendrzy byli lud\u017ami wolnymi. Nie byli zobowi\u0105zani do odrabiania pa\u0144szczyzny na rzecz w\u0142a\u015bciciela wsi. P\u0142acili jedynie czynsz. Wysoko\u015b\u0107 czynszu okre\u015blona by\u0142a proporcjonalnie do posiadanej ziemi. Za terminowe p\u0142atno\u015bci renty feudalnej odpowiada\u0142a solidarnie ca\u0142a gmina. W\u0142a\u015bciciel wsi by\u0142 zadowolony, gdy\u017c otrzymywa\u0142 pewny doch\u00f3d i to z teren\u00f3w b\u0119d\u0105cych wcze\u015bniej nieu\u017cytkami. O popularno\u015bci tego typu osadnictwa \u015bwiadczy fakt, \u017ce szlachta przenosi\u0142a na prawo olenderskie wsie ju\u017c istniej\u0105ce i zamieszka\u0142e.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Cha\u0142upy olenderskie (ol\u0119derskie) w Wikowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Typy zabudowa\u0144 we wsiach olenderskich (ol\u0119derskich).<\/h2>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Cha\u0142upy olenderskie (ol\u0119derskie) w Wikowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

We wsiach olenderskich po\u0142o\u017conych w okolicach Warszawy wyst\u0119puj\u0105 trzy typy zabudowa\u0144: fryzyjski, niemiecki i polski.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Zagrod\u0119 fryzyjsk\u0105<\/strong> stanowi\u0142 dom zawieraj\u0105cy pod wsp\u00f3lnym dachem wszystkie budynki stykaj\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105 pod r\u00f3\u017cnymi k\u0105tami. Z przodu dobudowana by\u0142a zwykle ma\u0142a przybud\u00f3wka mieszkalna, nieraz pi\u0119trowa, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a seniorom rodziny za mieszkanie. Za ni\u0105 rozpo\u015bciera\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwy budynek mieszkalny, dalej obora i stajnia, za nimi stodo\u0142a. Mi\u0119dzy stodo\u0142\u0105 i stajni\u0105 dobudowano prostopadle do budynku pomieszczenie przeznaczone na pasz\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Drugi typ zagrody niemiecki<\/strong> (dominuj\u0105cy) charakterystyczny jest dla p\u00f3\u017aniejszej fali osadnictwa holenderskiego, dla kolonist\u00f3w pochodz\u0105cych z Niemiec. Zagroda ma kszta\u0142t rz\u0119d\u00f3wki, tj. wszystkie budynki znajduj\u0105 si\u0119 pod jednym dachem i stoj\u0105 w jednej linii. Budynek tworzy\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z czterech pomieszcze\u0144 rozlokowanych wok\u00f3\u0142 centralnie rozmieszczonego systemu ogniowego, dw\u00f3ch kom\u00f3r na granicy z obor\u0105, pe\u0142ni\u0105cych rol\u0119 \u015bluzy dla nieczysto\u015bci, obory oraz stodo\u0142y (sporadycznie, gdy\u017c by\u0142a ona najcz\u0119\u015bciej usytuowana oddzielnie). R\u00f3wnie\u017c funkcje gospodarcze pe\u0142ni\u0142 bardzo cz\u0119sto strych przechowywano na nim p\u0142ody rolne, nierzadko na wypadek powodzi wydzielano pomieszczenia mieszkalne. Ten typ zagrody sprawdzi\u0142 si\u0119 w gospodarstwach ma\u0142orolnych ch\u0142op\u00f3w, gdzie nie trzeba by\u0142o budowa\u0107 odr\u0119bnej stodo\u0142y.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Trzeci typ stanowi zagroda polska<\/strong>, charakterystyczna dla kolonist\u00f3w pochodzenia polskiego osadzanych na prawie holenderskim od XVIII w. W zagrodzie wszystkie budynki (dom, stodo\u0142a, obora) sytuowane by\u0142y rozdzielnie w rozproszeniu, najcz\u0119\u015bciej na planie czworoboku. Wyst\u0119puje ona m.in. w: Sadach, Gniewniewicach Folwarcznych i Wilkowie n. Wis\u0142\u0105<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[*\u0179r\u00f3d\u0142o: „Osadnictwo ol\u0119derskie na \u015brodkowym Mazowszu” Jerzy Sza\u0142ygin. ]<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Cha\u0142upy olenderskie (ol\u0119derskie) w Wikowie nad Wis\u0142\u0105.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Nad Wis\u0142\u0105 w Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wsie nadwi\u015bla\u0144skie mia\u0142y bardzo wysoki procent mieszka\u0144c\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych sw\u0105 narodowo\u015b\u0107 jako niemieck\u0105. Nie brakowa\u0142o w nich i Polak\u00f3w. Dobros\u0105siedzkie kontakty, wzajemny szacunek i zrozumienie wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w, w wielu aspektach wr\u0119cz wzorowe wsp\u00f3\u0142\u017cycie, nie wystarczy\u0142y, by zapobiec nadchodz\u0105cej tragedii. Okrutna wojna, wzajemne uprzedzenia i dzia\u0142ania podczas okupacji hitlerowskiej oraz ustalenia ja\u0142ta\u0144skie spowodowa\u0142y praktycznie ca\u0142kowite wysiedlenie rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w z ol\u0119derskich wsi. Dla wielu droga na Zach\u00f3d sko\u0144czy\u0142a si\u0119 tragicznie, jak cho\u0107by dla wysiedlonego w 1947 r. ostatniego starszego zboru mennonit\u00f3w z Nowego Wymy\u015bla Leonarda Ratzlaffa, kt\u00f3ry umar\u0142 w Szczecinie. Licznych internowano w obozach przesiedle\u0144czych, sk\u0105d trafili do Kanady.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\r\n

Pobyt Olendr\u00f3w (Ol\u0119dr\u00f3w) w Polsce sko\u0144czy\u0142 si\u0119 nieodwo\u0142alnie. Czy zniknie r\u00f3wnie\u017c ich dziedzictwo, czas poka\u017ce.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Dawny zb\u00f3r ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Dawny zb\u00f3r ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Warto pojecha\u0107 kawa\u0142ek dalej, wzd\u0142u\u017c wa\u0142u, dojedziemy do pi\u0119knego drewnianego ko\u015bcio\u0142a. Wybudowany w 1923 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Secyminie do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX w. by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Obecnie odbywa si\u0119 tu zaledwie jedno nabo\u017ce\u0144stwo w miesi\u0105cu. Mo\u017cliwe s\u0105 \u015bluby, chrzty oraz inne uroczysto\u015bci, zar\u00f3wno w obrz\u0105dku katolickim, jak i ewangelickim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Jest to najlepiej zachowana \u015bwi\u0105tynia mennonicka na tych terenach. Dawny zb\u00f3r mennonicki, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, znajduje si\u0119 na Ol\u0119derskim Szlaku Turystycznym nad \u015brodkow\u0105 Wis\u0142\u0105.\u00a0Mennonici (ruch religijny powsta\u0142y jako jeden z od\u0142am\u00f3w anabaptyzmu w XVI w. w Holandii) dysponowali ko\u015bcio\u0142em do 1945 roku, kiedy to zostali przesiedleni na zach\u00f3d Europy.\u00a0<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
\u015anie\u017cyczka przebi\u015bnieg.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
\u015anie\u017cyczka przebi\u015bnieg.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Dawny zb\u00f3r ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Dawny zb\u00f3r ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"\r\n
Dawny zb\u00f3r ewangelicki w Nowym Secyminie.<\/strong><\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zawita\u0142a wiosna do Puszczy Kampinoskiej, zawita\u0142a te\u017c do „Krainy Ol\u0119dr\u00f3w”. Ju\u017c w XV w. sprowadzono do Polski osadnik\u00f3w z Holandii, Flandrii i Fryzji, obeznanych z gospodarowaniem na terenach zalewanych przez powodzie. Na mazowieckim Powi\u015blu pojawili si\u0119 oni w XVIII w. Cho\u0107 najcz\u0119\u015bciej byli Niemcami, zwyczajowo nazywano ich wszystkich Olendrami. Umiej\u0119tnie wykorzystywali mu\u0142 rzeczny u\u017cy\u017aniaj\u0105cy grunty, kt\u00f3re z raku na rok dawa\u0142y lepsze plony, Domy budowali na usypanych sztucznie wzg\u00f3rkach, pola grodzili wyplatanymi wiklinowymi p\u0142otami. Tworzyli doskonale zorganizowane wsp\u00f3lnoty. W wyniku II wojny \u015bwiatowej musieli opu\u015bci\u0107 swoje sio\u0142a. Do dzi\u015b przetrwa\u0142y \u015blady ich gospodarki: nieliczne domy, kaplice, opuszczone cmentarze. Trafiaj\u0105 si\u0119 w otoczeniu szosy wiod\u0105cej wzd\u0142u\u017c Wis\u0142y z Kazunia ku zachodowi, przez Leoncin i Kamion do I\u0142owa. W Kazuniu stoi jeszcze dawny dom modlitwy mennonit\u00f3w, prze\u015bladowanego pacyfistycznego od\u0142amu anabaptyst\u00f3w, osiedlaj\u0105cych si\u0119 na ziemiach, kt\u00f3rymi inni wzgardzili. W wielu wsiach, np. w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 domy „olenderskie”, stoj\u0105ce na usypanych sztucznie wzg\u00f3rkach, pod jednym dachem kryj\u0105ce cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 i gospodarcz\u0105. Coraz mniej jest natomiast charakterystycznych dla „olenderskiej” gospodarki wiklinowych p\u0142otk\u00f3w, cho\u0107 tu i \u00f3wdzie mo\u017cna je jeszcze zobaczy\u0107. [*\u0179r\u00f3d\u0142o: Lechos\u0142aw Herz „Puszcza Kampinoska przewodnik”] Charakterystyczne dla krajobrazu wsi olenderskiej (ol\u0119derskiej) by\u0142y, obok row\u00f3w i staw\u00f3w melioracyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y gromadzi\u0107 i odprowadza\u0107 z p\u00f3l nadmiar w\u00f3d, wa\u0142y przeciwpowodziowe i sztucznie usypane wzg\u00f3rki, na kt\u00f3rych lokowano ca\u0142\u0105 zagrod\u0119. Wa\u0142y os\u0142aniaj\u0105ce ziemie i gospodarstwa osadnik\u00f3w przed wylewami w\u00f3d by\u0142y pierwotnie stosunkowo niewielkie, wody wiosenne cz\u0119sto mocno je nadwyr\u0119\u017ca\u0142y. Dlatego te\u017c, aby kra z Wis\u0142y nie nap\u0142ywa\u0142a na nizin\u0119, aby zbyt wartki pr\u0105d nie niszczy\u0142 budynk\u00f3w, sadzono wierzby i topole, kt\u00f3re mia\u0142y zabezpieczy\u0107 okolic\u0119 od nap\u0142ywu lod\u00f3w i czynienie przez niego szk\u00f3d. Dopiero w miar\u0119 up\u0142ywu czasu zacz\u0119to usypywa\u0107 wi\u0119ksze wa\u0142y, skuteczniej opieraj\u0105ce si\u0119 naporowi w\u00f3d rzecznych. Powstawa\u0142y nawet zwi\u0105zki wa\u0142owe, kt\u00f3re za zadanie obra\u0142y sobie budow\u0119 i konserwacj\u0119 wa\u0142\u00f3w przeciwpowodziowych. Gospodarka olenderska (ol\u0119derska) by\u0142a praktycznie gospodark\u0105 roln\u0105. Podstaw\u0119 gospodarki olenderskiej (ol\u0119derskiej) stanowi\u0142a uprawa zb\u00f3\u017c (j\u0119czmienia, owsa, pszenicy), ziemniak\u00f3w i burak\u00f3w cukrowych ( zw\u0142aszcza w XIX wieku) oraz hodowla byd\u0142a rasowego, a tak\u017ce koni. W ramach jednego gospodarstwa trzymano zazwyczaj 5-15 kr\u00f3w, z mleka kt\u00f3rych produkowano tradycyjne sery holenderskie, m.in. goud\u0119. Opr\u00f3cz kr\u00f3w trzymano r\u00f3wnie\u017c trzod\u0119 chlewn\u0105 – przewa\u017cnie na w\u0142asne potrzeby. Sadzono wiklin\u0119 z kt\u00f3rej wyplatano kosze. Bardzo dobrze rozwin\u0119\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sadownictwo – hodowano ciesz\u0105ce si\u0119 powodzeniem odmiany jab\u0142ek, \u015bliwek i gruszek. Mas\u0142o jab\u0142kowe We\u017a oko\u0142o pi\u0119ciu kilogram\u00f3w jab\u0142ek, obierz je i wydr\u0105\u017c gniazda. Przepu\u015b\u0107 jab\u0142ka przez maszynk\u0119 do mielenia mi\u0119sa. Z tak uzyskanych trzech litr\u00f3w jab\u0142ecznika odlej jeden litr, zmieszaj z czterema laskami cynamonu i p\u00f3\u0142 kilograma cukru. Prze\u0142\u00f3\u017c zmielone jab\u0142ka oraz jab\u0142ecznik rozmieszany z cukrem i cynamonem do pobielonego kot\u0142a miedzianego. Rozpal pod kot\u0142em ogie\u0144 i podgrzewaj go do temperatury oko\u0142o 120 stopni Celsjusza. Gotuj, stale mieszaj\u0105c. Co pewien czas dolewaj pozosta\u0142e dwa litry jab\u0142ecznika. Po sze\u015bciu godzinach gotowania wyjmij laski cynamonu i nape\u0142nij otrzymanym mas\u0142em jab\u0142kowym przygotowane wcze\u015bniej s\u0142oje. Nast\u0119pnie poddaj je pasteryzacji i na gor\u0105co zamknij, Mas\u0142em jab\u0142kowym mo\u017cesz smarowa\u0107 chleb i ciasta. Mus ze \u015bliwek We\u017a p\u00f3\u0142 kilograma \u015bliwek i \u0107wier\u0107 kilograma rodzynek. Zalej je dwiema szklankami wody, Doprowad\u017a do wrzenia i gotuj a\u017c owoce b\u0119d\u0105 zupe\u0142nie mi\u0119kkie i zaczn\u0105 si\u0119 rozpada\u0107. Dodaj szklank\u0119 cukru, trzy szczypty zmielonego cynamonu i p\u00f3\u0142 \u0142y\u017ceczki sproszkowanego any\u017cu. W szklance mleka rozr\u00f3b trzy czubate \u0142y\u017cki m\u0105ki z trzema szczyptami soli. Wlej ostro\u017cnie do \u015bliwek. Ca\u0142y czas gotuj\u0105c owoce na wolnym ogniu, dodaj jeszcze po szklance \u015bmietany i soku z jab\u0142ek. Zdejmij garnek z ognia. Mus podawaj z domowym makaronem. [*Przepisy pochodz\u0105 z ksi\u0105\u017cki Wojciecha Marchlewskiego „Mennonici \u017cycie codzienne od kuchni”]. Niemal wszystkie osady zak\u0142adane by\u0142y na postrz\u0119pionych przez polodowcowe wody sandrach i wydmach moreny czo\u0142owej. Charakterystyczne dla osadnictwa holenderskiego by\u0142o to, \u017ce ka\u017cdy osadnik otrzymywa\u0142 pole w jednym kawa\u0142ku, a nie, jak w kolonizacji na prawie niemieckim, tworzy\u0142 tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119. Gleby uprawiane przez kolonist\u00f3w by\u0142y przewa\u017cnie s\u0142abe i zapiaszczone. W Wilkowie nad Wis\u0142\u0105 dominowa\u0142o gospodarstwo wielkoch\u0142opskie, kt\u00f3re powstawa\u0142o sporadycznie. Najbogatszym gospodarzem w Wilkowie by\u0142 kolonista Brokopp, trudni\u0142 si\u0119 hodowl\u0105 koni. Ocali\u0107 od zapomnienia – Cmentarz olenderski (ol\u0119derski) w Wilkowie nad Wis\u0142\u0105. Odwiedzi\u0142am ten cmentarz po raz trzeci, pierwszy raz by\u0142am tu ponad rok temu w Dzie\u0144 Zaduszny, pali\u0142y si\u0119 \u015bwiece. Lokalna spo\u0142eczno\u015b\u0107 dba o swoich dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Po II wojnie \u015bwiatowej \u015blady po osadnictwie olenderskim (ol\u0119derskim) zacz\u0119\u0142y szybko niszcze\u0107 i zanika\u0107. Niemiecki napisy na nagrobkach sprawia\u0142y b\u00f3l. Do dzi\u015b niekt\u00f3re cmentarze ewangelickie s\u0105 poro\u015bni\u0119te krzakami. Na szcz\u0119\u015bcie lokalne spo\u0142eczno\u015bci zacz\u0119\u0142y podejmowa\u0107 coraz wi\u0119cej dzia\u0142a\u0144, by ocali\u0107 od zapomnienia tych dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Puszczy. Olender (Ol\u0119der) znaczy\u0142o wolny. Wsie olenderskie by\u0142y specyficznymi wsp\u00f3lnotami na tle feudalnej Rzeczypospolitej. Andrzej Frycz Modrzewski w dziele \u201eO naprawie Rzeczypospolitej\u201d tak scharakteryzowa\u0142 po\u0142o\u017cenie polskich ch\u0142op\u00f3w w XVI wieku: Nale\u017cy oczy na to otworzy\u0107, \u017ce \u017cywot ch\u0142opa nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od \u017cywota niewolnika, \u017ce zawsze on przykuty do p\u0142uga i ziemi, \u017ce od rana do nocy pracuje czy to dla siebie, czy swego pana. Wielu z nich starczy chleba ledwo na p\u00f3\u0142 roku; przez reszt\u0119 roku wiod\u0105 \u017cycie w okrutnej n\u0119dzy. Natomiast Olendrzy byli lud\u017ami wolnymi. Nie byli zobowi\u0105zani do odrabiania pa\u0144szczyzny na rzecz w\u0142a\u015bciciela wsi. P\u0142acili jedynie czynsz. Wysoko\u015b\u0107 czynszu okre\u015blona by\u0142a proporcjonalnie do posiadanej ziemi. Za terminowe p\u0142atno\u015bci renty feudalnej odpowiada\u0142a solidarnie ca\u0142a gmina. W\u0142a\u015bciciel wsi by\u0142 zadowolony, gdy\u017c otrzymywa\u0142 pewny doch\u00f3d i to z teren\u00f3w b\u0119d\u0105cych wcze\u015bniej nieu\u017cytkami. O popularno\u015bci tego typu osadnictwa \u015bwiadczy fakt, \u017ce szlachta przenosi\u0142a na prawo olenderskie wsie ju\u017c istniej\u0105ce i zamieszka\u0142e. Typy zabudowa\u0144 we wsiach olenderskich (ol\u0119derskich). We wsiach olenderskich po\u0142o\u017conych w okolicach Warszawy wyst\u0119puj\u0105 trzy typy zabudowa\u0144: fryzyjski, niemiecki i polski. Zagrod\u0119 fryzyjsk\u0105 stanowi\u0142 dom zawieraj\u0105cy pod wsp\u00f3lnym dachem wszystkie budynki stykaj\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105 pod r\u00f3\u017cnymi k\u0105tami. Z przodu dobudowana by\u0142a zwykle ma\u0142a przybud\u00f3wka mieszkalna, nieraz pi\u0119trowa, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a seniorom rodziny za mieszkanie. Za ni\u0105 rozpo\u015bciera\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwy budynek mieszkalny, dalej obora i stajnia, za nimi stodo\u0142a. Mi\u0119dzy stodo\u0142\u0105 i stajni\u0105 dobudowano prostopadle do budynku pomieszczenie przeznaczone na pasz\u0119. Drugi typ zagrody niemiecki (dominuj\u0105cy) charakterystyczny jest dla p\u00f3\u017aniejszej fali osadnictwa holenderskiego, dla kolonist\u00f3w pochodz\u0105cych z Niemiec. Zagroda ma kszta\u0142t rz\u0119d\u00f3wki, tj. wszystkie budynki znajduj\u0105 si\u0119 pod jednym dachem i stoj\u0105 w jednej linii. Budynek tworzy\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z czterech pomieszcze\u0144 rozlokowanych wok\u00f3\u0142 centralnie rozmieszczonego systemu ogniowego, dw\u00f3ch kom\u00f3r na granicy z obor\u0105, pe\u0142ni\u0105cych rol\u0119 \u015bluzy dla nieczysto\u015bci, obory oraz stodo\u0142y (sporadycznie, gdy\u017c by\u0142a ona najcz\u0119\u015bciej usytuowana oddzielnie). R\u00f3wnie\u017c funkcje gospodarcze pe\u0142ni\u0142 bardzo cz\u0119sto strych przechowywano na nim p\u0142ody rolne, nierzadko na wypadek powodzi wydzielano pomieszczenia mieszkalne. Ten typ zagrody sprawdzi\u0142 si\u0119 w gospodarstwach ma\u0142orolnych ch\u0142op\u00f3w, gdzie nie trzeba by\u0142o budowa\u0107 odr\u0119bnej stodo\u0142y. Trzeci typ stanowi zagroda polska, charakterystyczna dla kolonist\u00f3w pochodzenia polskiego osadzanych na prawie holenderskim od XVIII w. W zagrodzie wszystkie budynki (dom, stodo\u0142a, obora) sytuowane by\u0142y rozdzielnie w rozproszeniu, najcz\u0119\u015bciej na planie czworoboku. Wyst\u0119puje ona m.in. w: Sadach, Gniewniewicach Folwarcznych i Wilkowie n. Wis\u0142\u0105 [*\u0179r\u00f3d\u0142o: „Osadnictwo ol\u0119derskie na \u015brodkowym Mazowszu” Jerzy Sza\u0142ygin. ] Wsie nadwi\u015bla\u0144skie mia\u0142y bardzo wysoki procent mieszka\u0144c\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych sw\u0105 narodowo\u015b\u0107 jako niemieck\u0105. Nie brakowa\u0142o w nich i Polak\u00f3w. Dobros\u0105siedzkie kontakty, wzajemny szacunek i zrozumienie wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w, w wielu aspektach wr\u0119cz wzorowe wsp\u00f3\u0142\u017cycie, nie wystarczy\u0142y, by zapobiec nadchodz\u0105cej tragedii. Okrutna wojna, wzajemne uprzedzenia i dzia\u0142ania podczas okupacji hitlerowskiej oraz ustalenia ja\u0142ta\u0144skie spowodowa\u0142y praktycznie ca\u0142kowite wysiedlenie rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w z ol\u0119derskich wsi. Dla wielu droga na Zach\u00f3d sko\u0144czy\u0142a si\u0119 tragicznie, jak cho\u0107by dla wysiedlonego w 1947 r. ostatniego starszego zboru mennonit\u00f3w z Nowego Wymy\u015bla Leonarda Ratzlaffa, kt\u00f3ry umar\u0142 w Szczecinie. Licznych internowano w obozach przesiedle\u0144czych, sk\u0105d trafili do Kanady. Pobyt Olendr\u00f3w (Ol\u0119dr\u00f3w) w Polsce sko\u0144czy\u0142 si\u0119 nieodwo\u0142alnie. Czy zniknie r\u00f3wnie\u017c ich dziedzictwo, czas poka\u017ce. Warto pojecha\u0107 kawa\u0142ek dalej, wzd\u0142u\u017c wa\u0142u, dojedziemy do pi\u0119knego drewnianego ko\u015bcio\u0142a. Wybudowany w 1923 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Secyminie do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX w. by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Obecnie odbywa si\u0119 tu zaledwie jedno nabo\u017ce\u0144stwo w miesi\u0105cu. Mo\u017cliwe s\u0105 \u015bluby, chrzty oraz inne uroczysto\u015bci, zar\u00f3wno w obrz\u0105dku katolickim, jak i ewangelickim. Jest to najlepiej zachowana \u015bwi\u0105tynia mennonicka na tych terenach. Dawny zb\u00f3r mennonicki, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, znajduje si\u0119 na Ol\u0119derskim Szlaku Turystycznym nad \u015brodkow\u0105 Wis\u0142\u0105.\u00a0Mennonici (ruch religijny powsta\u0142y jako jeden z od\u0142am\u00f3w anabaptyzmu w XVI w. w Holandii) dysponowali ko\u015bcio\u0142em do 1945 roku, kiedy to zostali przesiedleni na zach\u00f3d Europy.\u00a0  <\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":8830,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[21,605],"tags":[299,32,210,31,413,24,476],"class_list":["post-8812","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-puszcza-kampinoska","category-puszczanscy-olendrzy","tag-kampinoski-park-narodowy","tag-mennonici","tag-ocalic-od-zapomnienia","tag-oledrzy","tag-olendrzy","tag-puszcza-kampinoska","tag-wilkow-nad-wisla"],"aioseo_notices":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8812","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8812"}],"version-history":[{"count":25,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8812\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17829,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8812\/revisions\/17829"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8830"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8812"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8812"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bloganki.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8812"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}